हामी अर्ढाई सय वर्षपुरानो सामन्ती निरङ्कुश एकीकृत राज्यलाई विस्थापित गरी राज्यको पुनःसंरचना गर्दै सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना गर्ने बाटोमा छौं । यो कुरा हामीले संविधानसभाको निर्वाचनमार्फ पूरा गर्ने लक्ष्य लिएका छौं । दर्ुइपल्टसम्म स्थगित भएको संविधानसभाको निर्वाचन यही आगामी चैत २८ गते सुसम्पन्न हुने कुरा निश्चित भइसकेको छ । संविधानसभामार्फ मुलुकमा सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भएपछि मात्र त्यसले ऐतिहासिक जनआन्दोलन-२ को जनादेश पूरा गर्नेछ । ऐतिहासिक जनआन्दोलन-२ को लक्ष्य हासिल गर्नु माओवादी जनयुद्धको पनि एउटा लक्ष्य रहेको छ । यसैले पनि माओवादीहरूले सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गर्ने उद्देश्यद्वारा उत्प्रेरित भएको संविधानसभाको निर्वाचनलाई ठूलो महत्त्व दिएको स्थिति छ ।

निश्चितरूपमा संविधानसभाको निर्वाचनपछि बन्ने नेपाल नयाँ नेपाल हुनेछ । नयाँ नेपालले राज्यको पुनःसंरचनापछि मात्र एउटा आकार लिनेछ । आशा के गरिएको छ भने नयाँ नेपाल स्वतन्त्र, र्सार्वभौम, समुन्नत, समृद्धिशाली तथा एकताबद्ध हुनेछ । वास्तविकता यस्तो भए पनि कतिमा पुनःसंरचना गर्दा सङ्घीय स्वायत्त प्रदेशको स्थापनाले देश टुक्रिन्छ कि भन्ने शङ्का उत्पन्न गराएको छ । राज्यमा विखण्डनले नेपाली र नेपालकै अस्तित्व समाप्त हुन्छ कि भन्ने भय पनि उत्पन्न गराएको छ । यस्तो भय आफंैमा खराब कुरा होइन । यस्तो संचेतता आफैंमा खराब कुरा होइन ।

राज्यको पुनःसंरचना नेपाली जनताको चाहना हो । नेपालका विविध जातजाति, भाषाभाषी तथा धर्म-संस्कृतिलाई प्रतिनिधित्व गर्ने जनताको चाहना हो । जनताको यस्तो आकाङ्क्षा पूरा गर्नु नै लोकतन्त्रको मूल मन्त्र हो । लोकतन्त्र भन्नु नै जनतालाई अधिकार सम्पन्न बनाउने कुरा हो । राज्यको पुनःसंरचना जनताको चाहना अनुरूपको कुरा हो । हुन त कति मानिस राष्ट्रलाई विखण्डन गर्ने हिसाबले पनि अघि बढेका होलान्, तर सबैले राज्यको विखण्डन चाहन्छन् भन्ने कुरामा विश्वास गर्न सकिन्न । कुरा पक्कै हो अधिकारसम्पन्न नेपालीले नै राष्ट्रको एकतालाई अक्षुण्ण राख्दछ । वास्तवमा राष्ट्रिय एकतालाई मजबुत बनाउन पनि पुनःसंरचनाको गोरेटो समात्नु परेको हो ।

हो, राज्यको पुनःसंरचनाका गर्दा आवश्यक कुरामा ध्यान दिन भने जरुरी छ । कुरा के भने राष्ट्रको पुनःसंरचना हावाको भरमा गर्नु हुँदैन । हावाको भरमा गरिएको पुनःसंरचना यथार्थमा पुनःसंरचना नै हुँदैन । त्यसले मुलुकलाई मजबुत बनाउँदैन । झन् कमजोर पार्दछ । मुलुकलाई विखण्डनतिर धकेल्दछ । प्रश्न उठ्छ राज्यको कस्तो मुद्दालाई लिएर पुनःसंरचना गर्दा त्यो वैज्ञानिक र भावनात्मक रूपले पनि मजबूत हुनसक्ला - हामीले सङ्घको निर्माण भाषाका आधारमा पनि गर्न सक्दछौं ।

भाषाको आधारमा नै भारतका प्रान्तहरू छुट्टएिका थिए । तर हामीले कोरा भाषालाई मात्र सङ्घको निर्माणको आधार बनायौं भने हामी गल्ती गरिरहेका हुनेछौं । कुरै गर्ने हो भने भारतका सबभन्दा ठूला तीनवटा प्रदेशहरू- उत्तरप्रदेश, मध्यप्रदेश र विहारलाई हिन्दीभाषी क्षेत्र भनिन्छ । उत्तरी दिल्ली र हरियाणालाई पनि हिन्दीभाषी क्षेत्रको रूपमा चिन्ने गरिन्छ । तर पनि ती क्षेत्रहरू एउटा प्रदेशमा अटाउन सकेका छैनन् । हुन त हिन्दीभाषी क्षेत्र भनेकै दिल्लीकै वरिपरिको मेरठ हो । भाषाकै आधारमा एउटा प्रदेश छ वा राज्य हुने भए एउटै भाषा बोल्ने बङ्गलादेशी र उत्तरी बङ्गालका एउटै प्रदेश वा राज्य हुन्थ्यो । भाषाले कतै एकता ल्याउन सक्दछ भने कतै विभाजन पनि । पहिला आसाम विशाल थियो । आसामको भाषा आसामी थियो, तर पछि आसामी भाषाका विरुद्धमा खासी भाषी उठे । गारो भाषी उठे । नागा भाषी उठे । मिजो भाषी उठे । मणिपुरी भाषी उठे । आसाममा नेपाली भाषीको सङ्ख्या ५० लाखभन्दा धेरै छ ।

आसाममा आसामी भाषीहरूको हाराहारीमा बङ्गालीभाषीहरू पनि बस्दछन् । यसैले भाषाको आधारले पनि एकता विभाजन दुवै ल्याएको छ । राज्यको पुनःसंरचना धर्मको आधारमा मात्र पनि गर्न सकिन्न । यदि त्यस्तो हुन्थ्यो भने पर्ूर्वी पाकिस्तान बङ्गलादेश बन्ने थिएन । सारा युरोपले क्रिस्तान धर्म मान्ने हुनाले युरोप अनेक देश नभएर केवल एउटै देश हुन्थ्यो । एउटै राष्ट्र हुन्थ्यो । जातिको हिसाबले राज्यको पुनःसंरचनाको कुरा गर्ने हो भने अमेरिका बेलायतबाट छुट्टनिे थिएन ।

ब्रिटेनमा जन्मेका टोमस पेनले अमेरिकी जनतालाई अमेरिकाको स्वतन्त्रताको लागि ब्रिटिसको विरुद्धमा युद्ध गर्ने सल्लाह दिंदैनथे । यसैले जाति वा रगतलाई पनि विभाजनको कारक प्रमुख तìव बनाउन हुँदैन । यदि कुरो यस्तो हुन्थ्यो भने विश्वभरिकै रगत पुगेको अमेरिका एउटा हुने थिएन । उसरी कुनै पनि राष्ट्र एउटै जातजाति वा रगतले बनेको हुँदैन । फेरि पनि त्यसले रगतको साइनो प्राप्त गर्दछ, जब हामी नेपाली जातिको रगतका कुरा गर्दछौं त्यसका सम्पर्ूण्ा नेपालीको रगत मिलेर एउटा रगत बनेको हुन्छ । नेपाली रगत बनेको हुन्छ ।

राज्यको पुनःसंरचनाको मुख्य कारक तìव कुनै एक नभएर बरु धेरै कुरो हुनसक्दछ । हामीले राज्यको पुनःसंरचना कुनै एउटा कुरालाई आधार मानेर सुरु गर्‍यौं भने त्यो नै विखण्डनको बीउ हुनसक्दछ । यसैले राज्यको सङ्घात्मक पुनःसंरचना गर्दा भौगोलिक, ऐतिहासिक, सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, भाषिक, सांस्कृतिक एवं भावनात्मक वा मनोवैज्ञानिक तìवलाई आधार मान्न जरुरी छ ।
संविधानसभाको निर्वाचनपछि हाम्रा अघि सङ्घीय राज्यको पुनःसंरचनाको विषय सबभन्दा जटिल भएर आउनेछ ।

यसले हिमाल, पहाड, तर्राई जताततै समस्या खडा गर्नेछ । तर्राईमा एक मधेस एक प्रदेशको माग उठेको हो । सरकारले मधेसलाई स्वायत्त प्रदेश बनाउने कुरामा सहमति जनाएको छ । तर यसरी खास निर्ण्र्ाात जनप्रतिनिधिहरूले नै गर्नेछन् । तैपनि यतिबेला सरकारले मधेसी नेताहरूसित गरेको सहमतिले स्याबास पनि पाइरहेको छ र गाली पनि खाइरहेको छ । कसै-कसैले मधेसलाई स्वायत्त प्रदेश बनाउने कुरालाई एक मधेस एक प्रदेशको रूपमा बुझेका र त्यसअनुसार व्याख्या पनि गरेका छन् । कसैले पहाड, हिमाल र तर्राईमा पनि आवश्यकता तथा स्थितिअनुसारका स्वायत्त प्रदेश बनाउने अर्थमा बुझेका छन् । कुरो के हो सरकारले प्रष्ट पार्न जरुरी छ । पारदर्शिता हुनर्ुपर्दछ ।

जनताको चाहना र मागअनुसार नेपालमा थुप्रै स्वायत्त प्रदेश हुनु राम्रो कुरा हो । तर पनि मेरो विचारमा जसरी एक हिमाल एक प्रदेश हुनसक्दैन, जसरी एक पहाड एक प्रदेश हुनसक्दैन त्यसरी नै एक मधेस एक प्रदेश हुनसक्दैन । यस्तो कुरा मेरो विचारले गर्दा हुनसक्दैन भनेको होइन । यस्तो कुरा मुलुकको भौगोलिक, ऐतिहासिक, सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, भाषिक, सांस्कृतिक एवं मनोवैज्ञानिक कारणले हुनसक्दैन भनिएको हो । यस्तो कुरा सम्बन्धित ठाउँका जनताको चाहनाअनुसार नै हुनसक्दैन भनेको हूँ । यदि हामी जबर्जस्ती स्वायत्त प्रदेश बनाउन थाल्छौं भने त्यसमा र पृथ्वीनारायण शाहको राज्य विस्तारमा खासै कुनै फरक हुँदैन ।

सम्बन्धित क्षेत्रका जनताको भावनालाई बुझेर राज्यको पुनःसंरचना गरियो भने त्यसले स्थायित्व लिन्छ । अन्यथा राज्यको पुनःसंरचना गरेको भोलिपल्टदेखि कुनै न कुनै कुनाबाट व्रि्रोहको आगो सल्किन सक्छ । तर्राईमा एउटै जातजाति र भाषाभाषी भएका नेपाली बसोबास गर्दैनन् । उदाहरणका लागि थारूहरूले आफ्नै स्वायत्त प्रदेशको माग गरिरहेका छन् । थारूहरूलाई एउटा स्वायत्त प्रदेश दिने हो भने कसरी एक मधेस एक प्रदेश हुनसक्दछ - मधेसकै मैथिलीभाषी, भोजपुरीभाषी र अवधिभाषीमा भेद छ । भाषाको मात्र होइन भौगोलिक भेद छ । सामाजिक भेद छ । सांस्कृतिक भेद छ । मनोवैज्ञानिक भेद छ । यसैले धेरै कुरामा मन मिल्नेहरूबीचको स्वायत्त प्रदेश बन्नसक्दछ । त्यस्तो स्वायत्त प्रदेशले त्यस ठाउँमा बसोबास गर्ने अल्पसङ्ख्यक जातज्ााति, भाषाभाषी वा धार्मिक समूहको भावनालाई पनि समावेशी ढङ्गले प्रतिनिधित्व गराउनु पर्दछ ।

यहाँ भन्न खोजिएको कुरा के हो भने राज्यको सङ्घीय पुनःसंरचना सबभन्दा जटिल र संवेदनशील कुरा हो । राज्यको सङ्घीय पुनःसंरचनाको शुभारम्भ गर्ने नेपाल पहिलो मुलुक होइन । अमेरिका सङ्घीय राज्य हो । भारत आफ्नै प्रकारको सङ्घीय राज्य हो । चीन आफ्नै प्रकारको सङ्घीय राज्य हो । हिजो रुस आफ्नै प्रकारको सङ्घीय राज्य थियो । यसरी हर्ेदा हाम्रा अघि धेरै मुलुक उदाहरणको रूपमा खडा छन् । हामीहरूले तीबाट शिक्षा लिन सक्नर्ुपर्दछ । क्षुद्र राजनीतिक स्वार्थ पूरा गर्ने हिसाबले राज्यको पुनःसंरचना गर्नुहुँदैन ।

नेपाल र नेपाली जनताको भावना बुझेर राष्ट्रिय एकतालाई मजबुत पार्ने गरी सङ्घीय प्रदेश स्थापित गरियो भने त्यसले व्यापक र्समर्थन प्राप्त गर्दछ । यो कसैले कसैमाथि लाद्ने कुरो होइन । बरु विवेकपर्ूण्ा ढङ्गले मुलुकको हितको निम्ति गरिने पुनःसंरचना आवश्यक कार्य हो । हामीले जे कदम चाल्दा पनि राष्ट्रिय अखण्डता र जनताको भावनालाई ठेस पुर्‍याउन हुँदैन । नेपाली जनताले राष्ट्रलाई विखण्डनतिर उन्मुख गराउने होइन त्यसलाई एकताबद्ध गराउन सक्ने विशाल छाती भएको नेता, नेतृत्व र राजनीतिक दल चाहेका छन् । नेपाली जनता चाहन्छन् कुनै मधेसको नेता मधेसको मात्र नेता नभएर त्यो पहाड र हिमालको पनि नेता बनोस् । नेपाली जनता त्यसरी नै कुनै पहाड वा हिमालको नेता पहाड वा हिमालको मात्र नेता नभएर त्यो मधेसको पनि नेता बन्नसकोस् ।

मानवशास्त्रले मानव जातिलाई तीन वर्णमा बाँडेको छ । १. श्वेतवर्ण(ककेशियाई), २. श्याम वर्ण (न्रि्राइङ) र ३. पितवर्ण्र्ाामङ्गोलोइड) । यूरोप, उत्तरी अप|mीका र पश्चिम एसियामा स्वेतवर्ण्र्ााे प्रभुत्व रहृयो भने मध्य र दक्षिण अप्रिmकामा श्यामवर्ण्र्ााे प्रभुत्व रहृयो । पीत वर्ण्र्ाा मानवको विकास र विस्तार भने एसिया महादेश भरिनै भयो । मानिसको उत्पत्तिकालदेखि नै खाना र वासको आवश्यकता रहृयो भने चेतना र अनुभवको आधारमा वास, वस्त्र, काम-धन्दा, धर्म, कलात्मक अभिव्यक्ति, शिक्षा, स्वास्थ्य र कुनै न कुनै प्रकारको शासन व्यवस्थाको स्थापनको विकास गर्दै रहे । यसै कालखण्डमा समय र परिस्थिति अनुसार सत्ता, अवसर, आर्थिक स्थितिको आधारमा वर्ग भेद रहेकै कारण बाध्यतावश स्वाशासनको पनि सिर्जना भएको हो । आज यो स्वशासन चीन, क्यानाडा, अर्जेन्टिना, बोलिभिया, कोलम्बिया, अष्ट्रेलिया, न्यूजिल्याण्ड, नर्वे, स्वीडेन नर्डिक देशहरू -अष्ट्रोनेजियन, फिजियन, हवाइयन, मलायन र माओसियन) आदि छन । यो घामले डढेको जस्तो देखिने जातिहरू पनि मङ्गोल मुलकै हुन । भनेमा कुनै फरक पर्दैन ।

ताल, उपत्यका र खासगरी पृथ्वीको नाइटो विषुवत रेखाका वरिपरि जनसङ ।ख्याको चापमा वृद्धि हुँदै गयो । हुँदा हुँदा विशवमा मानिसको जसङ ।ख्या अब ६ अरब नाघिसकेको छ । टि्रपिटिका र बाइबलमा पनि जन्म निरोधका प्रक्रियाहरू अपनाइएको पाइन्छ । -भिक्षु, भिक्षुणी, लामा, फादर, ब्रदर, सिस्टर आदि) । जनसङ ।ख्याको वृद्धिमा विज्ञान तथा प्रविधिका योगदान रहेको छ । प्राकृतिक प्रकोपहरूबाट बच्ने र आयु लम्ब्याउने उपायहरूको निदान हुँदै आए पनि मानवद्वारा निर्मित अस्त्रशस्त्र, स्व-आनिबानी र बाहनहरूद्वारा मानव ज्यानको खति भइरहेकै छ । विभिन्न साधनहरू प्रयोग गरी जन्म नियन्त्रणको प्रयास भइरहेकै छ तर रुसबाहेक अन्य देशहरूा जन्मको उत्पात चलेकै छ । सानो देश नेपाल पनि २००७ तिर ६/७ लाख जनसङ ।ख्या भएको मुलुक अहिले अर्ढाई करोड जति पुगेको छ ।

नेपाल देश सानै भए पनि सयभन्दा बढी जनजातिका भाषा र बोलीहरू अनि सङ्गठनहरू मात्रै ५९ जातिय सङ्गठनहरूको महासङ ।घ पनि स्थापा भएको छ । सरकारले जनजाति र प्रज्ञा प्रतिष्ठान पनि गठन गरेको छ । तर न त प्रतिस्थान न त जन जाति महासङ ।घले नै वैज्ञानिक ऐतिहासिक र आदिवासी, जनजातिहरूको वर्तमान वास्तविक स्थितिको अध्ययन अनुसन्धान र उत्थानका उपायहरूको तर्जुमा गरेको पाइन्छ । न त जातिवादी शासन सत्ताको विरुद्ध नै उभिन सकेको छ । अहिले नेपालमा स्वेत समुदायको हावी छ । नारा समताको छ तर सम्पर्ूण्ा लाभको भाग स्वेत समुदायको नियन्त्रणको ढलीमलीमा छ । संस्कृति भनेको व्यक्तिको सम्पर्ूण्ाता हो तर सांस्कृतिक थिचोमिचोले जे जे नारा दिए पनि मुलुकले पार पाउन सकेको छैन ।

४९ मान्यता प्राप्त अर्थात । सङ्गठित जनजाति मध्ये शर्ेपा किदुक एउटा हो । किदुक भनेको सङ्गठन हो । किन्दुकको प्रारम्भिक सङ्गठन वि.सं. २०१६ सालतिर सोलुखुम्बुका सुधारवादी सामन्त साङ्गो लामाको नाती श्री छिरिङ तेञ्जिङ लामाको अग्रसरतामा भएको हो । त्यसैबेलादेखि विभिन्न जातिय सङ्गठनहरूको निर्माणको क्रम शुरु भएको हो र आज जातीय, सङ्गठनहरूको स्वाभिमान र जागृति निकै अघि बढिरहेको छ र त्यसै ताक कतिपय सङ्गठनहरूको नामकरण पनि गरिएको हो ।

मई २९, १९५३ पछि शर्ेपा जातको नामबाटै विश्व प्रसिद्ध भएको यो जाति बाक्लै रूपमा सोलुसल्लेरी, जिल्लाको उत्तरी र त्यस जिल्लाको वरिपरीका जिल्लाहरू, छिटपुट रूपमा नेपालका अन्य धेरै जिल्लाहरू, चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको टि्रटाङ जिल्लाको टिङके जोङ, रोङ सार जिल्लाको दिङरी टिङके जोङ, सिक्किम, भूटान अधिराज्यमा बसोबास गर्दछन । । भारत वर्षो दार्जिलिङ जिल्लाको दार्जिलिङ, कालिम्पोङ, आसाम, मणिपुर आदि ठाउँहरूमा निङमा बौद्ध परम्परानुसार जीवन चक्र गुजारिरहेको शर्ेपा प्रशस्त छन । भने अब त अमेरिका, बेलायत र जापानतिर पनि छरिन पुगेका छन । । चीनका विभिन्न स्थानहरूको कबाक्लो बस्तीमा बस्ने समुदायहरू जो निङमापा शर्ेपाकै परम्पराअनुसार जीवन निर्वाह गर्दछन । तिनीहरूलाई कुन समुदायबाट चीनले परिचय गराइएको छ । तिनको अध्ययन अनुसन्धान गर्न नै बाँकी छ । यसै कारणले गर्दा नै चीनले तिब्बतका शर्ेपाहरूलाई छुटै समुदायमा वर्गीकरण पनि नगरेको हुनसक्छ ।

नेपाल र चीनका स्वशासित क्षेत्रका शर्ेपाहरू हामी सिचुवान र खामतिरबाट आएको दावी गर्छन । । खाम भनेको बौद्ध धर्मको प्रारम्भकालदेखिकै जन्म थाले हो । त्यसमा पनि ल्हालुङ पाल्ङोर लामाको लाभायान बौद्ध धर्मको कार्यास्थल पनि रहेको हो । मङ्गोलियाका शासकका बलमा ल्हसामा गेलुक सम्प्रदायको प्रभुत्व हुन जाँदा निङमापा सम्प्रदायका समुदायहरूलाई लाखापाखा लाउँदा शर्ेपा समुदाय पनि ढाल फाँडको स्थितिमा पुगेको हुनसक्छ ।

श्याम समुदायको पौराणिक हिरो कृष्णबाहेक अरू पाउनुलाई अप्रिmका महादेशका मुलुकहरू र अप्रिmकी मूलका मानिसद्वारा अन्य महादेशहरूको कुनै मुलुकमा गरेका वीरताका कथाहरू खोज्नैपर्ने हुन्छ । संयुक्त राज्य अमेरुकिाको गान्धीवादी काला व्रि्रोही मार्टिन लुथर किङ्ग 'गान्धी' लाई सिध्याइहाल्यो । दक्षिण अप्रिmकामा नेल्सन मण्डेला छ । उ काला-गोरा जातीवादीबीचको समस्याको समाधानको कडी हो । नेापलको वर्तमान राजनीतिक स्थितिले मण्डेला जस्तो राजनीतिक व्यक्तित्व खोजी गरिरहेको देखिन्छ जो मुलुकको जेलिएको राजनीतिक, सामाजिक समस्याको हल खोजोस । र राष्ट्रिय हिरो बनोस । । आजका नेपालका आवश्यकता शान्तिको हो ।

श्वेत र पीत वर्ण्र्ाा समुदायहरूमा भने कोरी नभ्याउनका पौराणिक र ऐतिहासिक हिरोहरू छन । । श्वेत समुदायको पौराणिक र ऐतिहासिक हिरोहरूको हिसाब किताब गरेर साध्य छैन । त्यस्तै पित वर्ण्र्ाा हिरोहरूमा चङ्गेज खाँ उर्फतेमुजिन, स्रङ चङ गम्पो आदि हुन । । मध्य एसियामा पित वर्ण्र्ाा थुप्रै जाति जनजातिहरू बसोबास गर्दथे जस्तै मङ्गोल हूण तारतार आदि ।

चङ्गेजको बाबुले तारतार जातिलाई लुटेको हुनाले तारतारहरूले झुक्याएर विष खुवाई उसलाई मार्‍यो । त्यति मात्र नभई चङ्गेजको राम्री श्रीमतीलाई समेत हरण गर्‍यो । यसै कारणले गर्दा चङ्गेजको तारतार जाति माथि उग्ररूपको आक्रमण शुरु भयो । उसको विजय बढ ।दै गयो अनि तेह्रौँ शताब्दीमा चीनमा आपसी द्वन्द्वले मुलुक जर्जर भएको बेला पनि पर्‍यो । तर्सथ उसले चीन लगायत एसियाका प्रायःजसो सबै राष्ट्रहरू आफ्नो अधिनमा तुल्यायो । त्यति मात्र नभई यूरोपको पर्ूर्वी भागमा लगभग २ सय वर्षम्म मङ्गोलहरूले शासन गरे । चङ्गेज सबैका आस्था विश्वासलाई स्वतनत्र रहन दिन्थ्यो र आक्रमण गर्दा सलह झैँ गर्दथ्यो । त्यही तरिका चीनले भियतनामा युद्धमा अमेरिकी आक्रमण विरुद्ध चङ्गेजको अपनाएको थियो । उसले इ. पू. ३३० को विश्व विजेता अलेक्जाण्डर द ग्रेटको युद्ध नीति पनि अपनाएको थियो । त्यस्ता मङ्गोल बिजेताको मङ्गोलियाको राजधानी उलन वाटोरको उत्तर पर्ूर्वे २ सय माइल टाढा ओनोन नदीको छेउछाउतिर उसलाई मनपर्ने ४० घोडाहरू र ४० युवतीहरूसहित दफनाइएको थियो । मलामी सबै मारिने चलन भएकोले अझसम्म चङ्गेजको चिहान पत्तो लागेको छैन । उसको जन्म सन । ११६० मा भएको हो र ४० वर्षो उमेरमा राजा भएको थियो । यिनैका सन्ताले मङ्गोलियामा धेरै कालसम्म शासन गरेकोले पठार भूमि तिब्बतमा हावी रहेको हुँदा गाँसबासको खोजीम ा चीन र अन्य मुलुकहरूबाट तिब्बत आएका सबै जनजातिहअरू मङ्गोलियन मूलको भन्न गौरव गर्न थालेको होइन भनेर भन्न सकिन्न ।

तर्सथ, शर्ेपा जाति पनि मङ्गोल मूल भित्रै पर्दछ । यो समुदायको पनि कुनै आस्था थियो होला । तर यो समुदाय तिब्बतमा बौद्ध धर्मको प्रवेशसँगै बौद्ध मार्गी बनेको प्रमाणित हुन्छ । यिनीहरू सहर बजार या बाक्ला गाउँहरूमा बस्ने र अनकण्टार ठाउँहरूमा छुट्टाछुट्टै बस्नेको गुरु पद ।म सम्भव र भगवान । बुद्धप्रतिको आस्था, पूजा पाठ आदिमा अन्तर पाइँदैन । आधुनिक मेकाउले, शिक्षाका प्रभावका युवायुवतीबाहेक सबैको मुखमा 'ç मणि पेमे हुँ' झुण्डेकै हुन्छ । कसैलाई पिर मार्का परेको देख्दा 'ङङि ।जे' शब्द उचारण भइहाल्छ । पहिलो वाक्य गुरु पद ।म सम्भवको पुकार हो भने डिङ ।जे करुणाको अनुवाद हो । करुणा महागुरु शाक्यमुनि बुद्धको उपदेशहरू मध्ये एउटा हो ।

साझा तत्वः
श्वेत, श्याम र पित वर्ण्र्ाा मानिसको खानपान, रहनसहन, पारिवारिक सम्बन्ध, बिहेवारी, मृत्यु संस्कार आदिमा सामान्यतया साझा तìवहरू पाइएकै हुन्छ तर विधामा भने इतिहास, भूगोल, विश्वास, शिक्षा आदिले प्रभाव पारेको हुन्छ ।

खाने तरिकाः
शेपौले मकैको पोरिज अनि चामलको भात वा कोदो, फापर, करु, उवा, गहुँको ढिँडोलाई दाहिने हातको तीन औँलाले डल्लो पार्दै सोमारको झोलसँग सुलुत्त सुलुत्त निलेको बडो स्वादिलो देखिन्छ । त्यसदेखि अतिरिक्त ममो, थुम्पा र एरी पनि शर्ेपा जातिका मनपर्ने खाद्य हुन । । हुने खानेहरूले खासगरी थुक्पा खाँदा चाइना स्टीक प्रयोग गर्दछन । । अचेल त काँटा चम्चा पनि प्रयोग गर्दछन । । यसबाट संसार साँघुरिएको प्रमाण हुन्छ । हिन्दू पौराणिक शास्त्र महाभारतका 'वसुदैव कुटुम्बकम' को साकार रूप पनि हो यो ।

शेर्पा जातिको ज्योतिष शास्त्रः - अन्य समुदायहरूले झैँ शर्ेपा जातिले पनि र्सर्ूय र चन्द्रमाको गति पहिल्याएर दिनहरू गन्ति गरे होलान ।, कम्मरको पटुकामा गाँठो पारेर हिसाब राखे होलान ।, बाढी पैह्रो, भुँइचालो जाँदाको समयमा जन्मेका बाल-बालिकाको नाम तिनैको नामबाट राखे होलान । । सबै जातिमा जस्तै शर्ेपा जातिमा पनि पढ ।ने गुन्ने, ज्यामी, मजदूर, किसान, व्यापारी आदि वर्ग छन । । सबै वर्ग एकै नासका हुँदैन । लामा वर्गको काम पुरोहित्याई मात्र नभई विद्वता हासिल गर्नु पनि हो । कठिन गुफाहरूमा ध्यान गर्ने शर्ेपा लामाहरू ज्योतिष विद्यामा पनि खप्पिस हुन्छन । । चीनको बादशाह कुर्ब्लई खाँले बौद्ध धर्मका विद्वान । पग्पालाई तिब्बतमा शासन गर्न र्-इ. १२३५-१२८०) पठाए । विद्वता र शासन गर्ने शैलीले गर्दा टुक्रा टुक्रामा विभाजित तिब्बत एकात्मक राज्यमा परिणत भयो । त्यसै मौकामा पग्पाले चन्द्र पात्रोलाई राज्यभर लागू गर्‍यो । बाह्र महिनालाई एक वर्षबनायो । नयाँ वर्षो दिन पनि तोक्यो । वर्षदिन किटान गर्‍यो । लामो महिनालाई ३० दिनको र छोटो महिनालाई २९ दिनको बनायो । अब वर्षो ३५६ १/३ दिनहरू ठ ।याक्क हिसाब मिलाउन एक हजार दिनमा मलवास -गन्ति, ऋतु आदिको सन्तुलन कायम गर्ने अतिरिक्त हिसाब) अर्थात । एक महिना थप गर्‍यो ।

तिब्बत राज्यको यो प्रारम्भ भएको इ. १०२७ मा हो । यो भन्दा अघि तिब्बतका सबै जाति जनजातिहरू नाङ्गो आँखाले प्रष्ट देख्ने चन्द्रमाको गति, पशुहरू र चराचुरुङ्गीको बसाइ सराई, जलवायुको परिवर्तन अनुसार बीउ विजन राख्ने, रोप्ने, खेतीपातीका उत्पादित वस्तुहरूको जर्गेना र लुगाफाटाको जोहो गर्दथे । यो मानिसको आफ्नै अनुभवको आधारको शिक्षा हो ।

ज्योतिष शास्त्रको पनि दर्ुइ पाटा छन । -
१. गणित ज्योतिष र २. फलित ज्योतिष । फलित ज्योतिषले वैद्यको घरमा 'गाडैगाँड र ज्योतिषको घरमा राडैराँड' उखान बनायो भने गणित ज्योतिष शुद्ध विज्ञान हो । यसको आधारमा मानिस अन्तरिक्ष घरमा राडैराँड' उखान बनायो भने गणित ज्योतिष शुद्ध विज्ञान हो । यसको आधारमा मानिस अन्तरिक्ष यात्रामा पुग्न सफल भएका छन । भने अर्कोतिर नयाँ शोध कार्य र ग्रहहरूमा रकेट आदि पठाउन सफल भएका छ । अझ नयाँ पृथ्वी 'टी आर एस-४' को फाइदा लिनु बाँकी नै छ । विज्ञान र मासिको बुद्धिले घुमकेतु र उल्काहरूको पनि उपयोग गर्लान । नै ।

चन्द्र पात्रो अनुसार १२ राशीहरू यसरी निर्धारण गरिएका छन । मेष, वृष, मिथुन, कर्कट, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, धनु, मकर, कुम्भ र मीन । यी राशिहरूका पृथ्वीका १२ ल्होहरू -हाँगाहरू) छन । मुसा, गोरु, बाघ, खरायो, गरुड, र्सर्ूय, घोडा, भेडा, बाँदर, चरा, कुकुर र सुँगुर । यसैसँग पाँच तìवहरू काठ, आगो, माटो, फलाम र पानी लिइएको हुन्छ । उपयुक्त सबैलाई मिलाउँदा पाँच वर्षा १२ चक्र बन्छ । सम्पर्ूण्ाता ६० वर्षा एक चक्र बन्छ । पाँच तìवहरूलाई खाम भनिन्छ । ६० वर्षो बीचमा एउटै खामको मानिसको जन्म हुनसक्दैन । मानिस लगायत पशुपक्षीको उत्पत्ति पनि पाँच तìवहरूबाट नै भएको हो । तर्सथ ज्योतिष शास्त्रीहरूले खाम हेरेर लगन गाँठो जुराउँछन ।, वस्तु पूजामा माटोको गुण हर्ेछ, शुभयात्रामा साइत जुराउँछ र चेतनारहितको लासको वन यात्राको साइत जुराउँछन । ।

शेर्पा जातिको ज्योतिषशास्त्र प्रणाली तिब्बती ज्योतिष शास्त्र नै हो जसलाई खण्डो, चित्ता, चकोर रपार्खा हर्ेर्नु भन्दछ । यो प्रणाली चन्द्र पात्रो नै हो । चन्द्रमा पृथ्वीकै उप-ग्रह भएकोले खगोल शास्त्री निकोल्स कोपर्निक -इ. १४७३-१५४३) को अनुसन्धानले सौर्य मण्डललाई ब्राहृमण्डको केन्द्र बिन्दु मान्नुपर्ने सिद्धान्त हो । यसले पश्चिमा पुरानो मान्यतालाई निकै ठूलो चोट पुर्‍याए पनि आखिर सत्य सत्य नै हो । मानिसको अथक परिश्रम, विज्ञान र प्रविधिको विकासले मानिस चन्द्रमा टेकी र्फकँदा इस्लाम धर्मका मानिसले सत्यलाई स्वीकानै पर्‍यो । गुणको अभावमा यस -प्लुटो) लाई पाखा लाउँदा फलित ज्योतिषका ग्रह दशा हर्ेर्ने कर्मीलाई व्यवसायमा ठूलो असर पर्‍यो होला । व्यवसायलाई समय र परिस्थितिले कहिले उकालो र कहिलो ओरालो घचेटी रहेकै हुन्छ ।
शर्ेपा जातिको धार्मिक क्रियाकलाप, बिहे बटुल, पितृ पूजा, प्रकृति पूजा आदिमा ध्वजा पताको बाहुल्य रहन्छ तर ती ध्वजा पत्ताका मन्त्रहरूद्वारा परिपर्ूण्ा हुन्छ । मन्त्रहरू शाक्यमुनि गौतम बुद्ध कै उपदेशहरूको घेराभित्रै बाँधिएको हुन्छन । । उदाहरणका रूपमा पञ्च बुद्धहरूलाई लिन सकिन्छ । भोट-बर्मेली भाषामा डोम्बो, करबो, मर्वो, जेङ ।गु र शेरबो भनिन्छ । नेपालीमा उल्था गर्दा नीलो, सेतिा, रातो, हरियो र पहेँलो हुन्छ । निलो विरोचन बुद्ध हो जसको मन्त्र 'ओम' हुन्छ । सेतो अक्षेव्य बुद्ध हो जसको मन्त्र 'हुम ।' हो । रातो अमिताभ बुद्ध हो जसको मन्त्र 'ह्री' हो । हरियो अमोध सिद्धि हो जसको मन्त्र 'ता' हो । पहेँलो रत्न सम्भव बुद्ध हो जसको मन्त्र 'त्राम ।' हो । वैरो चन बुद्धलाई र्सर्ूयको गुणले परिपर्ूण्ा भएको मानिन्छ । यसको रङ्ग यसतो हुन्छ र यो सबै बुद्धहरूको स्रोत पनि हो ।

शर्ेपाका भाष, भोट-बर्मेली नैहो । भाष शास्त्र अनुसारको स्थानीय प्रभाव त सबै भाषाहरूमा परेको नै हुन्छ । शर्ेपाले तिब्बतलाई 'फ्यो' भन्दछ र तिब्बतवासीलाई फ्यापा, भारतलाई 'ग्यागर' र चीनलाई 'क्यानक' भन्दछ । सम्बोता लिपिलाई नेपालमा छोस ।यिक, तिब्बतमा दवुस, भारतमा वोदयिक र भूटानमा जाङ्गस्दा भन्दछ ।

हरेक वर्षमा शेर्पाको घरमा कूल पूजा हुन्छ । यस्तो कर्मलाई कङ्गो भन्दछ । कङ्गोमा लुङदर फर्ेर्ने काम हुन्छ । वाषिर्क रूपमा सोलुको चिवाङ -सगे लामाद्वारा निर्मित) तेङवोचे र थामे गुम्बाहरूमा मणिरिम्दु पर्व पनि मनाइन्छ । मणिरिम्दुका अवसरमा परम्परागत आकर्ष छाम नृत्य पनि प्रस्तुत गरिन्छ । शर्ेपा संस्कृति र बज्रयान बौद्ध धर्मसम्बन्धी ज्ञान हासिल गर्न समुद्रपारका पर्यटकहरू त्यस अवसरमा थुप्रै आउँछन । । पर्यटक भनेको लक्ष्मीको आगमन हो ।

शेर्पा समुदायको पहिलो दायित्व भनेको गुम्बा निर्माण हो । गुम्बा तीन महìवपर्ूण्ा कुराले पर्ूण्ा हुनर्ुपर्दछ ः १ बुद्ध २ धर्म ३. सङ ।घ । यी तीन पर्ूण्ा नभएको गुम्बालाई सामान्य मन्दिरको रूपमा मात्र लिन्छन । । तिब्बतका दाम र टि्रटाङमा शर्ेपाहरूको आफ्नै समुदायिक गुम्बाहरू छन । । संसारका जुनसुकै देशमा बसेका शर्ेपाको घरमा छयोसम हुन्छ हुन्छ । नयाँ वर्षः शर्ेपाको नयाँ वर्षअङ ।ग्रेजी महिनाको फेब्रुअरी वा मार्चमा प्रारम्भ हुन्छ । चार्डपर्वको यो सबैभन्दा ठूलो चाड हो । वर्षो आखिरी महिनाबाटै ल्होसार तयारी प्रारम्भ हुन्छ । हिन्दुहरूको दशैँमा झैँ जौको जमरा राखी डेढड दर्ुइ इञ्च लामो भएपछि बुद्ध प्रतिमाको अगाडि चढाउँछन । । यो परम्परा बुद्धको आर्शिवादले आगामी वर्षा खेतीपाती सप्रन्छ भन्ने धारणा राख्दछन । ।

ल्होसारको अवसरमा परस्परमा 'टसि देलेग' -सौभाग्य र आनन्द) भन्दै अभिवादन गर्दछन । । अनि 'ल्होसार साङ्ग' -सुखमय नयाँ वर्ष भन्दछन । । बालबालिका नयाँ लुगाफाटामा सजिएर पटका आदि पड ।काउँदै रमाइलो गर्छन । भने आमा बाबुहरू जौको छ ।याङ वा सुच्या -नून र नौनीमा घोलेको चिया) आदिको आदान प्रदानमा शुभ-कामना प्रकट गर्दछन । । पहिला पहिला त यो शुभ अवसरमा कुश्ति, घोडा दौड, छेलो, रस्साकस्सी, काँड धनु बाजी अािदको प्रतिस्पर्धा पनि हुन्थ्यो तर समयको परिवर्तनसँगै यी कुराहरूमा पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ । स्वास्नी मान्छेहरू घ्यूमा थरी थरीका आकार प्रकारका रोटीहरू पोल्दछन । । तिनैमध्ये 'छेमार' भन्ने विशेष प्रकारको रोटी हुन्छ जसमा जौको पिठो र नौनी, रोष्ट गरिएको गहुँ र एक प्रकारको जङ्गली बिरुवा 'गिनसेङ्ग' मिर्साई बनाएको हुन्छ र त्यसैको विभिन प्रकारको रोटीहरू पोल्दछन । फूलहरू र नौनीको बुट्टाले सजाइएको हुन्छ । यी सबै आउने वर्षो शुभ लक्षणको निमित्त कामना गरिएको हो । शर्ेपा महिलाहरू गरगहनाको सोखिन भए पनि नाक छेड ।दैनन । ।

नयाँ वर्षलाग्नुभन्दा एक दर्ुइ दिन अघि घर लिपपोत गर्ने काम हुन्छ र घरका भित्ताहरूमा नयाँ पिक्चरहरू झुण्डयाइन्छ र बाह्रौँ महिनाको उन्नतिसौँ दिनमा सफा सुग्घर गरिएको भान्सा कोठाको भित्तामा अष्ट मङ्गल चिन्हहरू पिठोद्वारा बनाइन्छ । ढोकामा भाग्य र अनन्ताको चिन्ह स्वस्तिका कोरिइन्छ तथा घरका विमहरूमा पिठोको थोप्ला थोप्ली पनि बनाउँछन । । घरका सम्पर्ूण्ा परिवार एक ठाउँमा बसी हाँस खेल गर्दै रातीको खाना खान्छन । । राति कथा वा चुट ।किला चुलाको वरिपरी बसी भन्ने गर्दछ । घर ठूलो, भुइँतला कोठा, माथिको कोठामा चुलो, सुत्ने र छयोसमसहितको बनाइएको हुन्थ्यो तर अब सबै आधुनिक निर्माणतिर नै ढल्किरहेकै छन ।, गतिशीलता भनेको यही होला ।

बुद्धका मूर्तिको वरिपरी थरिथरिका खानेकुराहरू सजाइएको हुन्छ । प्रकृतिले स्त्री र पुरुष एक अर्काको निम्ति उत्पन्न गरेको भए तापनि घर व्यवहारमा महिलाको अग्रणी भूमिका रहेको हुन्छ । गाउँमा भए घरमूली महिला चाँडै उठ ।छिन ।, धारा वा कुवाबाट चोखो पानी ल्याई बुद्धलाई चढाउने, गाईवस्तु भए दाना पानी दिई, घरका प्रत्येक परिवारलाई खाजाको व्यवस्था गर्छिन । । घर मूली पुरुषले शाम्पाको पीठोलाई आकाशतिर चढाउँदै 'टसी देलेग' भन्दछन । । परिवारका प्रत्येक सदस्यले पनि शाम्पालाई आकाशतिर चढाउँदै 'फुन सुम छयोग' -तपाईंको उन्नति होस ।) भन्ने प्रत्युत्तर दिन्छ । नयाँ वर्षो दिन सबै परिवार घरमै बस्छन । । दोस्रो दिनदेखि ४/५ दिनसम्म छर-छिमेकको घरमा 'टसि देलेग' भन्दै घुम्दछन । । हातमा सानो मणि -थमो थहे) घुमाउन पनि बिर्सदैन ।

शर्ेपाको महिनाको गन्ति यसरी हुन्छ- थाङ ।वो -माघ-फागुन), डीपा (फागुन-चैत), सुम्पा -चैत-वैशाख), शिवा -वैशाख-जेठ), डापा -जेठ-असार), टुक्पा -असार-साउन), दिन्पा (साउन-भदौ), कुपा -भदौ-असोज), केपा -असोज-कात्तिक), चुनिकमा -कात्तिक-मङ ।सिर) र चुडीमा -मङ ।सिर-पुस) ।

शेर्पाहरू सामूहिक रूपमा प्रत्येक महिनामा 'छेचु पूजा' गर्दछन । । 'छेचु पूजा' तथा 'दुम्जी पूजा' प्रत्येक घरले पालै पालो गर्ने प्रचलन छ । त्यस्तो पालो पर्ने परिवारलाई 'दुम्ज लिावा' भन्दछ । 'दुम्जी लावा' को पालोपर्ने व्यक्ति अत्यन्तै शिष्टचार युक्त हुन्छ । उसले हरेक स्त्री वा पुरुषहरूलाई 'स्वर्के' गरी स्वागत सत्कार गर्दछ । यो परम्परा शाक्यमुनी गौतमको उपदेश प्रत्येक व्यक्तिमा 'बुद्धत्व हुन्छ' को व्यावहारिक पक्ष हो । 'दुम्जी पूजा' को स्वाद लिन सोलु जिल्लाको खुम्जुङ उपत्यका जानर्ुपर्छ । त्यो उपत्यका प्राचिनता र आधुनिकताको योगफलको रूफ्मा प्रस्तुत छ । मानिस पृथ्वीको जुनसुकै भधागकोभए पनि परस्परका सहयोगी कसरी बन्छन । भन्ने त्यहाँ प्रमाण पाइन्छ । शर्ेपा तेन्जिङ्गको जोडी हिलारी प्रथम चोमोलुङमा -सगरमाथा) बिजेताको सालिक त्यहाँ छ जसको अर्थ हो उसले शर्ेपा समुदायको मन जित्न सफल भएको छ । तेन्जिङ्गले चाहि हामी स्कुल पढ ।दा कटुसको दाना टिप्ने थुम्के डाँडालाई भारतीय केन्द्रीय सरकारको आर्थिक सहयोगमा 'हिमालयन माउण्टेयरिङ्ग इन्ष्िटच्युट' स्थापना गरी पर्वतारोहण तालिम र विदेशी पर्यटक भित्र ।याइ दोर्जेलिङ्ग सहर पुरानो गुन्द्री बजारलाई शोभायमान बनाएको छ ।

विवाह-शेर्पा जातिमा 'एक नारी ब्रहृमचारी' उखान त छ तर महिलाको ढलिमली अलिक बढी हुन्छ तर आसामकोखसिया जातिको जस्तो पूरै मातृसत्ता भनेहोइन । मङ्गोलियन मूलकै जनजाति बहुपति प्रथाको प्रचलन पनि शर्ेपामा छैन । नेपालका शर्ेपाहरू मागी विवाह नै रुचाउँछन । । तिब्बतवासी शर्ेपाहरूमा भनेकेटीलाई घिसारेर ल्याउने चलन अझै पनि छ जो नेपालका तामाङ जातिमा केही काल अघिसम्म थियो । मागी विवाहमा देम्ज्याङ, पेज्याङ, टिज्याङको प्रक्रिया पूरा गरेर मात्र विवाह सम्पन्न हुन्छ । जन्तिमा सिङ्गार पटारका घोडाहरू त हुने नै भए बाजागाजा पनि हुन्छ । तरवार नचाउँदै नर्तक जन्त अघि अघि 'ए होक । होक ।' कोतालमा नाचेको दृश्य अवश्य नै आकर्ष हुन्छ । बाटा बाटामा सगुनहरू पनि थापेका हुन्छन । । दुला र दुलहीको घरको व्यवस्थाको बन्दोबस्त समुदायले व्यहोर्न परम्परा पनि छ । नभए पनि आर्थिक सहयोग गर्छन । । घर ल्याई सकेपछि रीतिथिति अनुसार नै विवाह सम्पन्न गरिन्छ । विवापछि दुलही पङ ।देनको आधिकारी बन्छे अर्थात । पङदेन शर्ेपा नारीका सिन्दुर हो । पछाडिपट्ट िलाउनर्ेलई मटिल अगाडि लाउनेलाई पाङदेन भन्दछ ।

धरती माताबाट प्राप्त नियमित जीवनयापनको शिक्षाको -आहार, विहार, भय, मैथुन) अतिरिक्त क्रियाकलाप होस । जुनसुकै समुदायले पनि उपर्युक्त क्रियाकलपाहरूलाई संवेदनशील बनाएका छन । । उत्पत्ति प्रक्रिया एउटै भए पनि तिक्खर बुद्धिले मानवलाई भात खाने जस्तु बनाएको छ । शर्ेपा समुदायले कग्युर तेङ ।ग्यृुर -सूत्र पिटक, विनय पिटक र अभिधर्म पिटक), दोमाङ, वार्देल ठोटुल -भार्दो) आदिको सम्मानपर्ूवक कार्यान्वयनमा ग्रहण प्रक्रिया प्रारम्भदेखि आजसम्म निष्ठाका साथ व्यवहारहरूमा ल्याइरहेको छन । भने भोट-बर्मेली भाषाका सन्त आशु कवि मिलारेपाका साहित्यिक कर्ीर्तिहरू त्यत्तिकै अभिरुचिका साथ अध्ययन मनन गर्दछन । । अर्कोतिर बुट्टेदार च्योकची -टेवल) पर्सिङ -प्रिन्टिङ प्रेस), थंका आदिका विशेषज्ञहरू पनि छन । । थंकाको प्रसिद्धि त संसारभरि नै छ भने पनि हुन्छ । त्यस्ता जातिलाई सुकुलगुण्डाहरू थाकसे -फोहोरी) पनि भन्दथे । थाकखोला त मुस्ताङमा छ । त्यहीँ पीरले केही थकालीहरूले धर्म नै परिवर्तन गरे । शेरचन, भट्टचन, गौचन र तुलाचन । थकालीहरू र नेवार समुदाय त क्षेत्री बाहुनको स्तरमा पुगिसकेकाले आदिवासी/जनजातिको स्तरमा राख्नु/नराख्नुपर्ने विषयमा पुनः मूल्याङ्कन हुनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ । धेरै पर्खनु नपर्ने समुदायहरू हुन । मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू, तामाङ, थारु, शर्ेपा । अब राष्ट्रले पर्ूण्ा आरक्षण गर्नुपर्ने आदिवासी/जनजाति हुन । लाप्चा, हायु, जिरेल सुरेल, थामी, दनुवार, राजवंशी सतार, राउटे, कौशा, माझी, राजी, वादी, मुसहर, दमाई, सार्की आदि । वनका राजा कुसुण्डाको रूपान्तरण भइसक्यो । सहनशील राउटेको अस्तित्व अझै छ । सहनशीलता र अहम ।को भेद यसैबाट स्पष्ट बोध हुन्छ ।

आजको चर्कदो बहस नेपाल राष्ट्रको नयाँ स्वरूपको निर्माण हो । साध्यमा सबै पक्षको एउटै राय भए पनि माध्यमको विषयमा भने ठूलो अन्तर देखिन्छ । हाम्रो र्सार्वभौम सत्ता वीरवलको खीर पकाइको कथामा छ । चोमोलुङमा -एभरेष्ट अनि सगरमाथा) को ठूलो नाट ।यशालाको दर्शक वर्गको पहिलो पङ ।क्तिमा बाजेको मालामा अन्तरिम सरकारको प्रमुख प्रधानमन्त्री गौरीजा प्रसाद कोइराला देखिन्छन । । त्यसै पङ ।क्तिमा दश वर्षो योद्धा प्रचण्ड आदिवासी/जनजातिको मालामा गजक्क देखिन्छन । भने एमाले नेता माधवकुमार नेपाल लेभीको रोकङ, दिल्ल रि वासिङ्गटन डि.सी.को मनोवैज्ञानिक अध्ययनमा औँला भाँच्दै मञ्चको आनन्द लिइरहेका छन । । मञ्चमा जाति, आदिवासी/जनजाति र मधेशीवासीका नकारात्मक नाटकहरू मञ्चन भइरहेका छन । । यो पनि परिवर्तनको क्रमको माध्यम त पक्कै हो ।
शर्ेपा सुमदाय र पर्वतारोहणः

महाकवी लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा भन्दछन ।- "आँखाको नानी सानो भए पनि प्रकाश पुञ्ज हो ।" आँखा अन्य शरीरको एउटा अङ्ग हो । त्यसैले राजनीतिकशास्त्र अनुसार एउटा राष्ट्र एक व्यक्तिको सम्पर्ूण्ाता मात्र नभई व्यक्तित्व पनि हो । समुदायहरूको योगफल नै राष्ट्र हो । आज हिसाबको गलत परिणाम नै परिभाषा र सत्यतालाई ढाकछोप गर्ने परिपाटीले गर्दा यस्तो भएको हो । नेपालमा वर्ण्र्ाायवस्थाको उद्युम मचिएको समयमा बाहुन जातिमा पनि पर्ूर्वीय र पश्चिमाको भेद उग्ररूपमा थियो । एक अर्कामा भात भान्सा चल्दैथ्यो । यो हामीले नै देखेको भोगेको कुरा हो । समय उल्टयो बाहुन एक भएइ अनि सत्ता सम्हाल्न पुग्यो तर विधि भने काँचै छ ।

काटमार नगर्ने जलचर माछालाई निर्मल मान्ने खान हिच्किचाउन शर्ेपा जातिले मई २९, १९५३ यता राष्ट्रलाई पुर्‍याएको योगदान 'गिनिज बुक अफ द वर्ल्ड रिकार्ड' पल्टाउँदा थाहा भइहाल्छ । पर्वतारोहण क्षेत्रमा के महिला के पुरुष दुवैको योगदान उत्तिकै छ । संसारका कतिपय मुलुकहरूमा त शर्ेपाल्याण्ड भन्नाले नेपाललाई राम्ररी चिन्दछन । । ती पर्वतारोहणीहरूलाई राष्ट्रले के ले र कसरी सम्मान गर्‍यो भन्ने लेखाजोखा गर्न बाँकी नै छ । पासाङ ल्हमुले शालिक पाई तर आङरिता -हिउँ चितुवा), स्पीड काजी, बाबुछि।री र अरूले के पाए - बाबुछिरीको खर्पसमा परी मृत्यु भयो । ऊ मसँग भन्थ्यो "तपाईँ र मेरो नाता पर्छ कुनै दिन खुलासा गरौँला ।" मलाई थाहा छैन कुरा अपूरो नै रहन गयो ।

नेपाल राष्ट्र सानो भएर के भयो त । धरती माताले विकासको क्रममा आफ्नो स्वरूप बदल्दा 'के टु' बाहेक संसारका सबै अल्गा हिमचुलीहरू नेपालभित्रै पारिदिइन । । दुःख जिलो गर्दै तिनै शिखरहरूको छेउछाउतिर जीवनचक्र चौरी गाई, भ्याङलुङ, भेडा-च्याङ ।ग्रा, निगालो र मालिङ्गोको टुसामा चलाउने शर्ेपा जातिले अवसरको ला मात्र नउर्ठाई राष्ट्रलाई नै शिखरमा पुर्‍यायो । राई, लिम्बू, मगर, गुरुङ आदिवासी/जनजातिले प्रथम र द्वितीय विश्वयुद्धहरूमा चमत्कार देखाए । त्यति मात्र नभई यसि मुलुकका आदिवासी/जनजातिहरू रूपान्तरित पनि हुँदै आएका छन । । मगधको सम्राट अशोकको -इ. पू. २३६) बौद्ध नियोगको समयका मर्ुर्मीहरू आज तामाङमा रूपान्तरित भएको छ, नेपार नेवारमा, थाङमी थामीमा र शर्ेपा, मगरमा । शर्ेपा सेनमा रूपान्तरण हुँदा राज्य विस्तारित लागे । तर सेनबाट मगर कसरी रूपान्तरण भयो भन्ने कुरा चाहीँ खोजकै विषय छ । तामाङहरू पनि लोकोक्तिको आधारमा सैलुङतिर हाम्रा घिसिङ राजाहरू थिए भन्ने गर्छन । । थामीहरू "हामी थाङमी -मैदानवासी) थियौँ आज थामी -सीमावासी) भएका छौँ" भन्छन । । माओवादीको दश वर्षो व्रि्रोहका सबल कारण यिनै होइनन । र - आजका दलहरूको अभिष्ट भनेको समावेशी हो तर बाटो निर्धारित छैन । बाटो निर्धारण नभएसम्म जनताको अधिकार कुष्ठित नै भइरहने छ ।

भारत वर्षा अङ ।ग्रेज जातिको कम्पनी शासन चल्न थालेपछि सयकडौँ राजा महाराजाहरू निस्त्रिmय हुन जाँदा तिनीहरूको दिमाग अङ ।ग्रेजी उखान 'काम बिनाको दिमाग भूतको कारखाना' हु गयो । तिनीहरू उत्पात उत्पातका प्रयोगहरू गर्थे । नाचगान र अन्य शौक सयल पनि गर्थे । त्यसै ताक भारत वर्षा एउटा समुदायको उत्पत्ति भयो । त्यसको नाम हो 'ठग सम्प्रदाय ।' त्यो सम्प्रदाय अस्त्रशस्त्र केही पनि बोक्दैन्थ्यो । तिनीहरू नाचगानमा पनि पोख्त हुन्थे । तिनीहरूसँग हतियार भनेको एउटा चिल्लो रूमाल हुन्थ्यो । साह्रै अन्ध्विश्वासी हुन्थ्यो घरबाट निक्लने समयमा काग कराए, र्सपले बाटो काटे, रित्तो गाग्री देखे, सेतो लुगा लगाएको महिला देखे, कसैले हाच्छिउँ गरे, दिनभरि घरभित्रै बस्थे । दरबारहरूमा बिहे भोजको अवसरमा एकातिर नाचगान गर्थे भने अर्कोतिर कसैले पत्तै नपाई हत्या गरी रुपियाँ पैसा, मालसमान आदि चोर्थे । अङ ।ग्रेजले तिनीहरूको करतुत थाहा पाएपछि सत्यनास नै गरी तिनीहरूलाई मार्न थाल्यो । यो अठारौँ शताब्दीतिरको कुरा हो । कतिपय ज्यान बचाएर। यो पवित्र हिमाली देशभित्र प्रवेश गर्‍यो । वर्तमान नेपालको राजनीतिक स्थितिले के देखाउँछ भने आजका दाँत ङच्ियाउनेहरू तिनैका सन्तान त होइनन । - नभए शूनशेष -दास बालक) बाचाइँ कौशीको कूलको उत्तराधिकारी बनाउने प्रथम विश्वमित्र, शाक्यमुनि गौतम बुद्ध जस्तो उच्च मानववादी भगवान ।, एरिका लुइश्ट ।यागको बादलको सुन्दर देशमा के को किचलो -

अब त डेस्का हेलेले पनि वैतणी पार गर्‍यो होला । तिनैका मुलुक स्वेतले खायो । रेड इण्डियनलाई खेताला बनाउन खोज्यो, दास बन्न चाहेन, घेराबन्दीमा रहुन पर्‍यो । अप्रिmकाका श्यामलाई ल्याएर खेताला बनायो तर युगले पल्टा खायो । विश्वका राष्ट्रहरूको छाता सङ्गठन राष्ट्र सङ ।घले आदिवासी अधिकारम्बन्धी घोषणा पत्र पारित गर्‍यो, अब डेस्का हेलेले 'मेरो कुरा सुन' भन्नु परेन । अब कार्यान्वयनको खाँचो छ ।

अब यो मुलुकका शासक श्वेत समुदायले एक हजार इशापर्ूवतिर सिन्धु घाँटीको अनार्य सभ्यताको नाशको पूरावृत्ति गर्नुभएइन । इन्दं्र, सोम र वरुणको नाम जप्तै आई यहीँका सबै खाले संस्कृति अपनाएको होइन र - ऋग्वेदको स्वरूप विश्वमित्र, वशिष्ठ, भारद्वाज गौतम दर्ीघतमा आदिले दिएका होइनन । र - आदिवासी/जनजातीलाई चार वेदहअरू हुन । कि उपनिषद ।हरू उत्तिकै पूज्य छन । । तर पवित्र वेदहरूको आवरणमा ठग सम्प्रदायको नीति चाहि लागू गर्नुभए न त्यति हो ।