कुशबाडिया जनजातिलाई 'खुभाडिया' पत्थरकट, शिल्पकट, कुचबढिया, कुशबदिया पनि भनिन्छ । यिनीहरूले आफुलाई रूपन्देही जिल्लाको भैरहवातिरबाट बर्साई सरी आएको बताउ"छन् । बर्दियाको गुलरिया, नेपालगन्जको फुलटेक्रा, रांझा, इन्द्रपुरमा यिनीहरूको बसोबास छ । यिनीहरूको मुखाकूति हर्ेदा यिनीहरू मंगोल हुन् जस्तो लाग्दछ । तर मंगोल भने होइनन् बरु थारु समुदायसंग यिनीहरूको धेरै कुराहरू मिल्दोजुल्दो छ । यिनीहरू अन्धविश्वास बढी गर्छन् । धामी, झा"क्री , गुरुवाई, तान्त्रिक विधिबाटै सबै रोग निको पार्ने प्रयास गर्छन । कुशबाडिया जातिको बोल्ने भाषा द्रविड हो । यिनीहरू र थारु जातिमा खासै भिन्नता देखिदैन । यिनीहरू कृषि पेसा गर्छन,ढुंगामा बुट्टा कु"द्ने काम गर्दछन् लोहोरो, सिलौटो बनाउ"छन्,कुचो बनाउछन्,डोरी बाट्छन् त्यसबाहेक पशुपालन पनि गर्छन् । शिक्षा क्षेत्रमा कुशबाडिया जाती अत्यन्तै पिछडिएको जाति हो । यिनीहरूमा उच्च शिक्षा प्राप्त गरेका व्याक्ति पाईदैनन् भने बालबालीकालाई पढाउनु पर्दछ भन्ने चेतनासमेत जागिसकेको छैन । २०५८को जनगणनामा यिनीहरूको जनसंख्या ५५२ रहेको बताइएको छ ।

यो जाति अझैसम्म पनि घुमन्ते अवस्थामै छ । वनजंगलमै बस्ने, जंगलमै घुम्ने, कन्दमूल र सिकार गरेर गुजारा गर्ने, यो जातिको पहिचान हो । हातमा धनु र का"धमा तीर, कम्मरमा जाबी, जाबीमा भा"डाकुडा, कुटो बोकेर एक ठाउ"बाट अर्को ठाउ" गरिरहने, कहिले सिकार गरेर फालाफाल मासु बनाउने त कहिले कैयौं दिनसम्म पनि पेटभरी खानै नपाउने जाति हो यो । गुल्मी, गोरखा, तनहु", प्यूठान, कास्की, सल्यान, दाङ, दैलेख, सर्ुर्खेत, अर्घर्ाा"ची यिनीहरूको मुल थलो मानिन्छ ।

२०५८ सालको राष्ट्रिय जनगणनामा यिनीहरूको संख्या सबैभन्दा कम अर्थात ११६ बताइएको छ । यस हिसाबले लोपोन्मुख स्थितीमा रहेको देखिन्छ । यिनीहरूको आफ्नै भाषा छ । तर त्यो भाषा कुन भाषिक परिवारको हो भन्ने यकिन हुन सकेको छैन । कुसुन्डाहरू धामिझा"क्रीमा विश्वास गर्दछन् र वनदेउताको पुजा गर्छन् । यसरी उनीहरू प्रकृति पूजारी देखिन्छन् । पूजाआजामा गोहोराको मासु नभए छालासम्म पनि हुनै पर्दछ । वनराजा कुसुन्डाहरू यतिबेला बिस्तारै बिस्तारै रैथाने भई बसोबास गर्न थालिसकेका छन् । प्यूठानको तिराम, अर्घर्ाा"ची को बल्कोट, दाङको हलुवार खात्रे, अम्वापुर, कपिलवस्तुको कुस्मामा कुसुन्डाहरूले घरजम गरेर बसिसकेका छन् ।

गनगाई जातिको मूलथलो पर्ूर्वी नेपालको मोरङ हो । यिनीहरू कतै गणेश त कतै मण्डलका नामले चिनिन्छन । यिनीहरूको थेप्चो नाक, सम्म परेको अनुहार, घुम्रेको कपाल र गहु"गोरो वर्ण्र्ाा कारण यिनीहरूलाई मानवशास्त्रीहरूले लेप्चा जनजातिस"ग तुलना गरेको पनि पाइन्छ । गनगाईहरू एउटै भाषा बोल्दैनन् । मोरङतिरका गनगाईहरूले बोल्ने भाषा मैथिली हो भने झापातिरका गनगाईहरूले राजवंशी भाषा बोल्दछन् । यिनीहरू हिन्दू धर्मावलम्बी हुन् । गनगाईहरूको मुख्य पेसा पशुपालन र कृषिमजदुर हो । गनगाई जातिभित्र साक्षरता प्रतिशत अत्यन्तै न्यून पनि छैन भने उत्साहवर्द्धक पनि छैन ।

गुरुङहरूको मुलथलो अन्नपर्ूण्ा र मनास्लु पर्वतको दक्षिणी भूभाग हो । खासगरी पश्चिमी नेपालको गण्डकी प्रदेश उनीहरूको बाहुल्य रहेको क्षेत्र हो । गुरुङलाई तमु पनि भनिन्छ । यी तमूहरू आज पनि त्यस्तै प्रशस्त पाइन्छन् । गुरुङहरूलाई कहिलेदेखि तमु भन्न थालियो भन्ने बारेमा अध्ययन हुन बा"की नै छ । विभिन्न अड्कलमात्र पाइन्छन् । गुरुङ, मगर र थकालीहरूको अनुहार एउटै हुने हु"दा छुट्याउन कठिन पर्दछ । २०५८ सालको जनगणनामा ५,४३,५७१ पुगेको देखिन्छ । यिनीहरूको भाषा तिब्बतबर्मेली हो तापनि राष्ट्रभाष नेपालीलाई नै मातृ भाषाका रूपमा स्वीकार गरिसकेका छन् । मूलथलोमै बसिराखेका 'तमु' हरूले भने तिब्बतीबर्मेली भाषा नै बोल्छन् । हालका दिनमा सैन्य सेवालाई पेसा बनाए तापनि कृषि र पशुपालन नै यिनीहरूको मुख्य पेसा हो ।

तमुहरूको परम्परादेखि नै मान्दै आएको संस्कृति सिल्दोनाल्दो अर्थात् सिमेभुमे -मातृपितृ) लाई आङ्खनो रक्षकका रूपमा अझै पनि मानी आएका छन् र आङ्खनै परिपरिका डा"डाका"डा, नदीनाला आदि प्राकितिक स्रोतलाई रक्षकको रूपमा मान्दै मासु र रगत चढाएर पूजा गर्ने गर्छन् तर मन्दिरमा गएर पशुबलि भने दिदैनन् । देवतालाई बलि दिएको पशुको कलेजो हेरेर तमुहरूको शकुन अपशकुन छुट्याउने गर्दछन् । यो तमु संस्कृतिको अत्यन्तै चाखलाग्दो परम्परा हो ।

चिम्तन जनजाति मूलतः मुस्ताङ जिल्लाको टुक्चे गाविसस्थित वडा नं. ८ र ९ अर्न्तर्गत चिमाङ भन्ने गाउ"मा बस्ने बासिन्दा हुन् । यिनीहरूको मंगोल नस्लक हुन् । यिनीहरू स्वयं आफूलाई वास्तविक रूपमा थकाली जनजाति भएको दाबी गर्छन र थाक सात सयका थकाली अर्थात् चारचन -भट्टचन, गौचन, तुलाचन, शेरचन) को संज्ञा दिन्छन् । यिनीहरूको मूलथलो ठिनी हो । यिनीहरूलाई पा"च गाउ"ले थकाली पनि भनिन्छ । पा"च गाउ" मुस्ताङ जिल्लाको कागबेनी र टुकुचेको विचमा पर्दछ । चिम्तनहरू उनीहको मूलथलो चिमाङमा जम्मा ६५ घर छन् । यिनीहरूको जनसंख्या १५१ छ । यी सबैको कुल जनसंख्या ४०० लगभग रहेको छ । यिनीहरू भोट बर्मेली समूहको भाषा बोल्छन् । चिम्तनहरू मुख्य रूपले 'तोरन ल्ह' र 'फाल्ह' जस्ता चाड मनाउछन् । चिम्तनहरूको मुख्य पेसा कृषि र पशुपालन हो । यो जाति शिक्षाको क्षेत्रमा निकै पछाडि छ । उच्च शिक्षामा बि.ए. भन्दा माथि पढेका व्यक्ति पाइदैनन् ।

चेपाङहरू को हुन् कहा"बाट आएका हुन् । मूलथलो कहा" हो भन्ने अनुसन्धानकै विषय बनेको छ । जेजति अनुसन्धानहरू भएका छन् ती कसैमा पनि एकरूपता पाइदैन तर जनश्रुतिहरू भने पाइन्छन् । चेपाङहरूको मुख्य बसोबास भएका जिल्लाहरूमा मकवानपुर, धादिङ, गोरखा र चितवन हुन् । मकवानपुरको का"कडा गाविस ८ को घिराङस्थित ओडारमा अझै पनि चेपाङ -प्रजा) जातिको बसोबास छ । लमजुङ, बारा र पर्सर्ाा पनि थारै संख्या चेपाङहरू छन् । यी जिल्लाहरूमा पनि यिनीहरू पहाडका अत्यन्तै अप्ठ्यारा र भिराला पाखामा बस्दछन् भने यो जातिको जनसंख्या ५२,२३७ रहेको देखिन्छ । जहा" खेतीपातीको सहारामा भन्दा जंगलमा तरुल, गिठा, भ्याकुर सिस्नोको साग, टा"कीको साग, च्याउ जस्ता कन्दमूलमात्र पाइन्छन् र तिनैको सहारामा बा"च्न विवश छन् । चेपाङहरू एकापसमा बोल्नुपर्दा आङ्खनै चेपाङ भाषा नै बोल्दछन तर अन्य भाषिक समुदायका मानिसहरूस"ग बोल्नुपर्दा नेपाली भाषाको प्रयोग गर्दछन् ।

पहिरनमा चेपाङजतिका बुढीहरूले भोटो कछाड र मजेत्रो लगाउ"छन् भने बुढाहरूले छोटो भोटो, कछाड र लङोटी लगाउ"छन् । चेपाङहरूले हिन्दूहरूले मान्नेकेही चार्डपर्वहरू मनाउने हु"दा यिनीहरू हिन्दू धर्मावलम्बी झै पनि लाग्दछन् तर, यिनीहरू पर्ूण्ा रूपमा हिन्दू नै हुन् भनी ठोकुवा गर्न सकिदैन । चेपाङहरूले मनाउने चार्डपर्वहरूमा दसैं, तिहार, दीपावली, साउने संक्रान्ति, न्वागी प्रमुख हुन् ।

छन्त्याल जातिको मूलथलो धौलागिरी अञ्चलको बाग्लुङ र म्याग्दी जिल्ला हो । अहिले पनि उनीहरूको बसोबास त्यही नै छ । त्यसबाहेक काठमाडौं, पोखरा र भैरहवामा पनि छन्त्यालहरूको बसोबास भएको पाइन्छ । यतातिर बस्ने छन्त्यालहरू पनि मूलथलोबाटै बर्साई सरी आएका हुन् । २०५८ को जनगणनाअनुसार यिनीहरूको जनसंख्या ९,८१४ रहेको छ । छन्त्याल जातिका पुरुषहरूले कोट, इष्टकोट, दोचा, फेटा उनीको लापकोटजस्ता पोसाक लगाउ"छन् भने महिलाहरूको गुन्यू, चोलो छिटको फरिया, लु"गी, भाग्रा आदि लगाउ"छन् । छन्त्याल जातिको बोल्ने भाषा खाम भाषा हो । उनीहरू एकआपसनमा कुराकानी गर्नुपर्दा खाम भाषाकै कुराकानी गर्दछन् । तर सर्म्पर्क भाषाका रूपमा नेपाली भाषाको प्रयोग गर्दछन् । छन्त्यालहरूले मान्ने धर्म हिन्दू धर्म हो । छन्त्यालहरूले मनाउने चार्डपर्वहरूमा दसैं, तिहार, तीज, कृष्णाष्टमी, माघे संक्रान्ति मुख्य छन्।' छन्त्यालहरूले निंगालाका मुन्द्रा, डोका बुन्ने, भांग्रा र दोचा बुन्ने ल्यू बुन्नेजस्ता सिपहरू जानेका हुन्छन् र भेंडा पालनलाई प्रमुख पेसा बनाएका छन् ।

छैरोचन जातिको मूलथलो मुस्ताङ जिल्लाको छैरो गाउ" हो । यो मुस्ताङको पा"चगाउ"भित्र पर्दछ । यिनीहरू अहिले त्यहा"बाट बर्साई सर्राई गर्दै छन् । यिनीहरूको मुखाकृति, भाषा र पहिरन हर्ेदा मार्फाली र थकाली जातिसंग मिल्दो छ । यिनीहरूको प्रमुख पेसा कृषि र पशुपालन हो । यिनीहरूको बोल्ने भाषा तिब्बत बर्मेली भाषा हो । भाषाका रूपमा भने नेपाली पनि बोल्न थालिसकेका छन् । यिनीहरूको बुद्धधर्मावलम्बी हुन् । आङ्खना संस्कारवादी कर्महरू बुर्द्धधर्मकै मूल्य र मान्यतामा आधारित भएर सम्पन्न गर्दछन् । यिनीहरूले मनाउने प्रमुख संस्कारहरूमा जन्म, छेवर, विवाह र मृत्यु हुन् । यिनीहरू लासलाई जलाउने र गाड्ने दुवै गर्दछन् ।

जिरेल किरा"तजस्तै शारीरिक बनावट भएको, थेप्चो नाक, साना आ"खा, दाह्रीजु"गा नभएका र चेप्टो अनुहार भएका जाति हो । यिनीहरूको उत्पत्ति कहा", कहिले र कसरी भयो भन्ने कुरो खोजकै विषय भएको छ । कसैले यिनीहरूलाई सुनुवार बाबु र सर्ेर्पिनीआमाका ठिमाहा सन्तान पनि भनेका छन् । तर यस भनाइलाई कसैले नितान्त भ्रामक र विनाअनुसन्धान लेखिएको भनी प्रतिवाद समेत गरेका छन् । जिरेलहरूको मूल बसोबास थलो दोलखा जिल्लाको जिरी र सिक्री खोला हो । त्यहींबाटै यिनीहरू पछि दोलखाको चेत्य क्षेत्रपा, जुगु, दार्खा, भ्यांकु, यवो, मार्ङखर्क र सिन्धुपाल्चोकको बाह्रविसे र भुवनथलीतर्फलागेका हुन् । यिनीहरूको मुख्य पेसा कृषि र पशुपालन हो । २०५८ सालको जनगणनामा यिनीहरूको संख्या ५,३१६ पुगेको देखिन्छ । यो जाति शिक्षाको क्षेत्रमा निकै पछाडि परेको जाति हो । तर पनि जिरेल जातिबाटै २ जना केटाकेटीहरू डाक्टर भइसकेका छन् । जिरेल लोग्ने मानिसहरूले दौरासुरुवाल, पटुका, टोपी, इष्टकोट, लगाई कम्मरमा दाप सहितको खुकुरी भिर्छन भने आइमाईहरू चोलो र अति छोटो फरिया लगाउ"छन् । कम्मरमा पटुका बा"ध्छन् । जिरेलहरू बौद्ध र हिन्दू धर्म मान्छन् । जिरेलहरूले दसैं तिहार मान्दछन, वर्षा एक पटक कुलदेवताको पूजा पनि गर्छन । कुलदेवताकोको पूजा गर्दा ब्रा हृ मण पुरोहित राख्दैनन । 'बोसो' पुरोहित बोलाउ"छन् । कुलदेवताको पूजा वैशाख र मंसिर पूणिर्मामा गर्दछन् । जिरेलहरू सर्ेपाहरूको प्रभावमा परेका हु"दा उनीहरूको 'बोपो' वा लामा पुरोहित मान्दछन् ।

१२. झा"गड

यो जाति सम्भवतः नेपालमा विद्यमान द्रविडमूलका एकाध जातिमध्येको एक हो । यो अल्पसंख्यक जातिमा पर्दछ । यस जातिको मूलथलो हजारौं वर्षेखि नेपालको पर्ूर्वी तर्राई हो । यिनीहरू पर्सर्ाार्सलाही, सुनसरी, मोरङ जिल्लातिर जताततै स सानो संख्यामा छरिएर रहेका छन् । यिनीहरूको ठूलो बस्ती भएको ठाउ" जनकपुरको नौ सय विघा हो । त्यहा" ६०/७० परिवार झा"गडहरूको बसोबास छ । यिनीहरू प्रकृतिपूजक हुन् । जनजातिभित्रै पनि यिनीहरू छुवाछुत मानिन्छन् । झा"गडहरूको जनसंख्या २०५८ सालको जनगणनाअनुसार ४१,७६४ रहेको छ । यिनीहरूले बोल्ने भाषालाई कुरुखमुन्दरी भन्निछ । झा"गडहरूको भाषालाई अधिकांश विद्वानहरूले द्रविण मूलको भएको कुरा स्वीकार गरेका छन् । यिनीहरूको पेसा कुषि र मजदुरी हो । त्यसबाहेक चोयाको टोकरी, भकारी, मान्द्रो, थुन्से आदि बनाएर बिक्री गरी अतिरिक्त आयआर्यजन गर्ने गर्दछन् । यो जातिले मनाउने चार्डपर्वहरूमा मुख्य रूपले फागुनमा दर्ुगा पूजा, भदौ पूणिर्मामा कर्मधर्म भन्ने पूजा, असोजमा च्या चामल चढाएर कालीपूजा, फागुपूणिर्मा -होली) असौजमा दसैं, प्रत्येक बाह्र वर्षा दर्ुगाको बलिपूजा आदि हुन् ।

ठिन्तन मूलतः ठिनीमा बसोबास गर्ने बासिन्दालाई भनिएको हो । यिनीहरू पनि आफूलाई थकाली जनजातिका रूपमा चिनाउन गौरव गर्छन् । माइकल भिन्डीले यो जातिलाई तीन भागमा विभक्त गरेका छन् । चिमाङ गाउ"का चिम्तन, स्याङ गाउ"का स्याङतन र ठीनी गाउ"का ठिन्तन । यिनीहरूको मूलथलो मुस्ताङ जिल्लाको जोमसोम गाविसको ठिनी गाउ" हो । ठिनीमा बसोबास गरेकाले यिनीहरू ठिन्तम भनिएका हुन् । ठिनी गाउ"मा यिनीहरूको ९७ घर रहेका छन् र उनीहरूको जनसंख्या ५९९ मात्र छ । जसमध्ये पुरुष २८९ र महिला ३१० छन् । आजभोलि यिनीहरू जोमसोम, पोखरा, बुटवल, काठमाण्डौतिर पनि बसोबास गरी बसेका छन् । सबै ठाउ"को जनसंख्याको गणना गर्दा अन्दाजी १ हजार रहेको अनुमान छ । त्यसैले यो जति अल्पसंख्यक जातिको सूचीमा पर्दछ । यिनीहरू परम्परागत घरबुना कपडा लगाउ"छन् । लोग्ने मानिसले बख्खु, दोजा, तिब्बतियन ढा"चाको ओभरकोट, पाइकन र महिलाहरूको न्होकोन, फुटुन, टाङचर, जामा पटुका अािद लगाउ"छन् । यिनीहरूको महिलाले मुगा, सुनको बनेको कण्डी, टप, सुनका बाला, घा"टीमा सुनका सिक्री, औठी चुरा आदि लगाउ"छन् । यिनीहरूले बोल्ने भाषा, भोटबर्मेली भाषा परिवारको हो । यिनीहरूमा आपसमा मातृभाषामै बोलचाल गर्छन् । तर सर्म्पर्क भाषा नेपाली हो । ठिन्तनहरूका चार्डपर्वहरूमा मुख्य रूपमा 'तोरेन ल्ह' फाल्ह, आदि हुन् । ठिन्तनहरूको मुख्य पेसा कृषि नै हो । कृषिबाट उनीहरूलाई पा"च महिना मात्र खान पुग्छ बा"की ठेक्का, व्यापार, र नोकरी गरी गुजारा गर्दछ् । ठिन्तनहरू शिक्षा क्षेत्रमा धेरै पछि रहेका छन् ।

वर्तमान नेपालको कर्ण्ााली अञ्चलको डोल्पा जिल्लाका बासिन्दालाई डोल्पो भनिन्छ । त्यही डोल्पोबाटै जिल्लाको नाम डोल्पा राखिएको हो । डोल्पोजातिलाई काइके पनि भनिन्छ । ताराली बोलीमा काई भनेको अप्सरा र के भनेको 'भाषा' हो । अप्सराले बोलाएको र सिकाएको बोली हु"दा यो भाषा काइके भनिएको हो । यिनीहरू डोल्पाका बासिन्दा भएको हुनाले डोल्पो भनिएका हुन् । डोल्पोहरू त्यहीकै आदिवासी हुन् । डोल्पामा बोलिने भाषामा नेपाली, तिब्बती र काइके -ताराली) तिन भाषा हुन् । तिमध्ये डोल्पोहरूले बोल्ने भाषा काइके हो । डोल्पोहरू बुद्ध धर्म मान्दछन् र गुम्बामा गएर पूजा गर्दछन् । यिनीहरूका प्रत्येक गाउ"मा गुम्बा हुन्छन् । यिनीहरूको पेसा कृषि, पशुपालन र व्यापार हो । यिनीहरूमा जस्तोसुकै रोगमा पनि झारफुक गराउने चलन छ । यिनीहरूले लगाउने पोसाकमा पाखी, छालाका बख्खु, पाखीकै सुरुवाल, उनीको पटुका, घा"टीमा विभिन्न प्रकारका यू", मुगा वा सी का माला लगाउने, लामो कपाल पालेर बाट्ने गर्दछन् । लोग्ने मासिन र स्वास्नी मानिसका पोसाक प्राय ः एकैएकै खालका हुन्छ । यिनीहरूमा एउटा रमाइलो चलन के छ भने हरेक वर्षो पौष १५ देखि माघ १५ गतेसम्म १ महिना व्यस्क तर अविवाहित केटीहरू पाखा बस्ने चलन छ । यो पाखा बस्दा गाउ"का सबै तरुनी केटीहरू एकत्रित भएर १ महिनास"गै बस्छन, घर जादैनन् ।

यो जातिको मूलथलो मुस्ताङ जिल्लाको छुक्साङ गाविस को ताङवे गाउ" हो । ताङवे गाउ"कै वासिन्दाका नाताले यिनीहरू ताङवे भनिएका हुन् । तिब्बती भाषामा 'ताङ' को अर्थ लखेटिएका र 'वे' को अर्थ जाति हुन्छ । त्यस हिसाबले यो जाति तिब्बततिरबाट लखेटिएको जाति रहेछ भन्ने बुझिन्छ । यिनीहरू गाउ"मा हुल्याहा काम गर्ने उपद्रो मच्चाउने गर्थे अरे त्यसैले गाउ"बाट लखेटिएका हुन् भनेर भनिन्छ । ताङवेहरू आजभोलि ठकुरी गुरुङ थकाली लेख्न रुचाउ"छन् । ताङवे गाउ"मा यिनीहरूको जनसंख्या ३७ धुरी, पोखरामा ४० जोमसोममा १० र काठमाडौंमा १ गरी १०८ घरधुरी गरी अधिराज्यभरि झन्डै ४०० को हाराहारी छ । यिनीहरूको आङ्खनै पहिरन हुन्छ । पुरुषहरूले 'घ्ये' भन्ने घु"डासम्मको जुत्ता लगाउ"छन् । टाउकामा टोपी लगाउ"छन् जसलाई उनीहरू पुलुक भन्दछन र बख्खु र स्विटर लगाउ"छन् । त्यसैगरी महिलाहरूले जामा लगाउ"छन् । जसलाई उनीहरू सेकेन भन्दछन् । त्यसबाहेक बख्खु चोलो लगाउ"छन् र कम्मरमा पटुका बा"ध्छन् । यिनीहरूले सुन र मुगाका गरगहना बढी प्रयोग गर्दछन् । ताङवेहरूले मनाउने मुख्य-मुख्य चार्डपर्वहरूमा ल्होसार, पुसे औसीको भोलिपल्ट मनाउने चाड जसलाई नया" वर्षपनि भनिन्छ । यार्तोङग, मुक्तिनाथ क्षेत्रमा मनाइने सबैभन्दा ठूलो जात्रा घोडेजात्रा हो, जो जनैपूणिर्माको दिनमा मनाइन्छ । घाच्याङ वैशाख पूणिर्माका दिनमा मनाइन्छ र यो चाडमा तिर हान्ने गरिन्छ । यिनीहरूको आफ्नै भाषा छ त्यसलाई ताङवे भाषा नै भनिन्छ । ताङवे भाषा भोट बर्मेली परिवारभित्रको भाषा हो । यिनीहरू एकापसमा यही भाषामात्र बोल्दछन् भने सर्म्पर्क भाषाका रूपमा नेपाली पनि बोल्दछन् तर बुढाबुढीहरू भने तङवे बाहेक अन्य भाषा बोल्न र बुझ्न सक्दैनन् ।

यो जाति संयुक्त परिवार प्रथामा आधारीत जाति हो । यिनीहरूमा जेठो छोराले घरपरिवार चलाउने, माहिलो छोराले लामा बन्नुपर्ने र माहिली छोरी झुमा बन्नु पर्ने चलन छ । जेठो छोराले विवाह गरेकी श्रीमतीलाई बा"की सबै भाईकी पनि श्रीमती हुनुपर्ने बहुपती प्रथा पनि यो जातीमा अझैसम्म छ"दै छ । ताङवेहरूको मुख्य पेसा कृषि र पशुपालन हो तर कृषि आयबाट २/३ महिनाभन्दा खान नपुग्ने हु"दा व्यापार व्यवसाय गरेर गुजारा चलाउ"छन् । यो जाति शिक्षाको क्षेत्रमा धेरै पछाडि परेको जाति हो । यो जातिमा जन्म, विवाह र मृत्यु गरी मुख्यरूपमा तीनवटा संस्कार प्रचलनमा छन् ।

ताजपुरिया जाति अल्पसंख्यक जनजातिभित्र पर्दछ । यिनीहरूको मूलथलो पर्ूवाञ्चलको मोरङ र झापा जिल्ला हो । त्यहीबाटै यिनीहरू अधिराज्यका अन्य जिल्लामा बर्साई सरी आएका हुन । यिनीहरू र राजवंशीहरू हर्ेदा उस्तै उस्तै देखिन्छन् । पहिरनमा पनि समानता छ । भाषा र संस्कृतिमा पनि समानता छ तर यी दर्ुइ जातिका बिच बिहावारी भन्ने चल्दैन । यिनीहरूको आफ्नै धर्म छ । यिनीहरूका प्रत्येक धार्मिक संस्कार र कर्मकाण्डहरूमा जा"डरक्सीको प्रयोग अनीवार्य छ । यिनीहरूक हिन्दूधर्मावलम्वी हुन् । दसैं, तीज, शिवरात्रि जस्ता चार्डपर्बहरू यिनीहरूले पनि मनाउ"छन् । यिनीहरूको जनसंख्या अत्यन्तै थोरै छ । त्यसैले यिनीहरूपनि अल्पसंख्यक जनजातिभित्र पर्दछन् । यिनीहरूको मुख्य पेसा कृषि हो । कृषिमा मुख्य धान, मकै, कोदो, फापर, गहु", जौको खेति गर्दछन् । ताजपुरिया जातिमा महिलाले नाक छेड्ने चलन छैन । यिनीहरूमा मानिस मर्दा दाह संस्कार नै गर्दछन् । कसै कसैले गाड्ने पनि गर्दछन् ।

तोप्केगोलाहरूलाई स्थानीय भाषामा ध्योक्पया भनिन्छ । यो लिम्बु जाति नै हो, तर लिम्बुहरू भित्रैको भएर पनि पर्ूर्वी नेपालको ताप्लेजुङ जिल्लाको तोप्केगोला भन्ने ठाउ"मा बसोबास गरेका कारण यिनीहरू स्थानविशेषनै नामबाट पुकारिन थालेका हुन् । तोप्केगोला ३०/४० परिवारमात्र भएको एउटा सुन्दर गाउ"को नाम हो । यो गाउ" पश्चिमी वाग्लुङको उत्तरमा पर्ने मेवा नदीको किनारमा अवस्थिति छ । यस जातिको मुख्य व्यवसाय व्यापार हो र यिनीहरू पशुपालन पनि गर्दछन् भने नगण्य मात्रामा खेती पनि गर्छन् ।

थकालीहरूको मूलथलो मुस्ताङ जिल्लाको थाकखोला हो । थाकखोलामा बसोबास भएकै कारण यिनीहरूको थकाली नामकरण भएको हो । यिनीहरूले पछि व्यापारिक सफलता हासिल गर्दै गएर अन्य समुदायभन्दा आर्थिक दुष्टिले सम्पन्न भएपछि आफूलाई थकाली नै भनेको राम्रो सुन्न थाले र अस्वीकार गर्ने प्रयत्न गर्न छाडे । नत्रभने यिनीहरू तामाङ नै हुन् । यिनीहरूको आङ्खनै भाषा छ जसलाई टिवेटोबर्मन परिवारको भाषा भनिन्छ । यिनीहरूले बोल्ने भाषा तामाङ र गुरुङस"ग भिल्दोजुल्दो छ । थकाली जातिमा मुख्यतया गौचन -छ्यौकी) तुलाचन -साल्की) शेरचन -धिम्चेन) र भट्टचन -भर्ुर्की) गरी चारथरहरू छन् । त्यसैले छोटकरीमा यिनीहरूलाई चारचन पनि भन्ने गरिन्छ । २०५८ सालको जनगणनामा यिनीहरूको जनसंख्या १२,९७३ रहेको छ । थकालीहरूको मुख्य व्यवसाय व्यापार र ठेक्कापट्टा नै हो । सानोतिनो खेतीपानी गरे तापनि व्यापारलाई नै मुख्य व्यवासय बनाई त्यसैबाट सफलता हासिल गर्दै आएका छन् । थकालीहरूको मुख्य पेसा व्यापार व्यवसाय भए पनि कृषिकार्य पनि त्यागेका छैनन् । थकालीहरू सगोत्रमा विवाह गर्दैनन । शेरचन, भट्टचन तुलाचन र गौचन यी ४ चनभित्र बिबाहवारी गर्दैनन् । ममाचेलाचेली र फुपुचेलाचेलीका बिच विवाह गर्दछन् । यिनीहरूमा अपहरण विवाह -जसलाई थकाली भाषामा 'केटी छोत्ने' भनिन्छ) प्रचलनमा छ । थकालीहरू धार्मिक दृष्टिकोणले बौर्द्धधर्म र बोनधर्मका अनुयायी हुन् । यिनीहरू बौद्ध धर्मअनुसार गुम्बामा गई बौद्ध धर्मको पूजा गर्ने र पर्वहरू पनि मनाउने चलन छ । ल्हाफेवा यिनीहरूको प्रमुख चार्डवर्प हो, जो बाह्र वर्षा एक पटक मनाइन्छ । यसमा कुलपूजा, कुमार केटाहरूको जात्रा र पितृपूजा गर्ने चलन छ ।

थामी जाति नेपालको अल्पसंख्यक र पछौटे जातिमध्येको एक जाति हो । यिनीहरूको उत्पत्तिका सम्बन्धमा किटानका साथ भन्न सकिदैन तापनि किम्बदन्तीअनुसार के भनिन्छ भने यिनीहरू परापर्ूव कालमा ठिमीका बासिन्दा थिए । ठिमीबाटै एक भाई पर्ूवतिर गए र र्राईलिम्बुका पर्ुखा भए । पछि उनीहरू पुनः फर्केर आई पर्वत गएमा जग्गा जमिन पाइन्छ जाऊ" भनेर अरु दाजुहरूलाई पनि पर्वत लैजाने प्रयास गर्दा ती दाजुभाईले तिमी जाऊ हामी यही" थामिन्छौ भन्ने जवाफ दिएका हु"दा तिनीहरूको नाम नै थामी भएको हो । थामी जातिको एक प्रमुख बसोबासस्थल भनेको पर्ूर्वी नेपालको दोलखा, रामेछाप र सिन्धुली जिल्लाहरू हुन् । यिनीहरू त्यहा" अन्य समुदायका मानिसहरूभन्दा अत्यन्तै थोरै संख्यामा छन् । यिनीहरूलाई प्रारम्भिक अध्ययनका क्रममा धेरैजसो विद्वानहरूले सनुवारहरूको समूहमा राखेका थिए तापनि विस्तृत अध्ययनपश्चात् सुनुवारबाट हर्ेदा धिमाल, याखा र्राई र लिम्बुको समूहमा राखेका छन् ।

थामी जातिले बोल्ने भाषा, किरा"ती जातिका याखा र्राई र लिम्बुहरूस"ग मिल्दोजुल्दो भएका कारण किरा"त भाषा हो कि भन्ने अनुमान पनि गरेका छन् । थामी जातिका मुख्य पेसा मजदुरी, भारी बोक्ने, काठ चिर्ने र जंगल फ"डानी हो । जंगल फ"गानीमा यिनीहरू अग्रपंक्तिमा छन् । २०५८ को जनगणनाअनुसार यिनीहरूको जनसंख्या २२९९९ रहेको छ ।

थारुहरू नेपालको पर्ूव मेचीदेखि पश्चिममा महाकालीसम्म खासगरी तर्राईको चुरे तथा महाभारत पर्वतको विचको भूखण्डमा बसोबास गर्दछन् । यिनीहरूको मूल थलोका सम्बन्धमा विद्वानहरूमा एकमत छैन । कसैले यिनीहरूलाई सिन्ध प्रदेशको थर भन्ने ठाउ"बाट नेपाल आएका हुन भनेका छन् भने कसैले मुसलमानी आक्रमणबाट बच्न चितौडा -भारत) बाट पहाडी भूभागतर्फआएको जाति हो भनेका छन् । कसैले नेपालको शाक्य वंशका उत्तराधिकारी नै आजको थारु समाज हो भनेका छन् भने कसैले शाक्य वंशसंगको आपसी सम्बन्ध टुट्दै गएपछि यस वंशबाट सम्बन्ध हटेर अलग्गै नामधारी समाजमा परिणत भएको समाज नै आजको थारु समाज हो भनेका छन् । त्यसै गरी कसैले भारतको थार मरुभूमिबाट यिनीहरू नेपाल आएको हु"दा थारु कहलिएका हुन भनेका छन् । कसैकसैले थारु जातिहरू आदिमकालदेखि नै यहींका बासिन्दा हुन् भनेका छन् ।

२०५८ सालको जनगणनामा यिनीहरूको संख्या १५३३८७९ देखाइएको छ । जुन कुल जनसंख्याको ६.७५ प्रतिशत हुन आउछ । थारुहरूका केही जातिले हिन्दू धर्म मान्ने र ब्रा हृ मण पुरोहितद्वारा धार्मिक कार्य सम्पन्न गराउने गरे तापनि प्रायःजसो सबै थारुहरूले आङ्खना धार्मिक कृत्य भान्जाबाटै गराउ"छन् । थारुहरू गर्मी ठाउ"मा बस्ने हु"दा ज्यादाजस्तो आधा शरीर ढाकिने कपडा लगाउ"छन् । कपडामा कम्मर मुनि लङौटी या कटु, कम्मरमाथि भोटो, टाउकामा टोपी पाउमा काठका खराउ या खाली खुट्टा हि"ड्छन् । लङौटीचाहिं मंगोल जातिले लगाउने खालको भन्दा अति भिन्दै हुन्छ ।

स्वास्नी मानिसका चाहिं २ थरीका वस्त्र लगाउ"छन् । एकथरी कम्मरमुनि घु"डासम्मको गुन्यू लगाउ"छन् जसका मुजा अघिल्तिर हुन्छन् र कम्मरमाथि आधा बाउले चोली लगाउ"छन् जसले पछाडि तुना बान्ने हुन्छ र पछाडिको विचमा चिरिएको हुन्छ । अविवाहितहरूले पछिल्तिर तुना बान्ने चोली लगाउ"छन् भने विवाहितले अघिल्तिर तुना बान्ने चोली लगाउ"छन् । यस्तो पहिरनलाई डङौरा थारु पहिरन भनिन्छ । महिलाहरूले लगाउने अर्को थरीको पहिरन हो लहंगा र चोलिया । लहंगा कम्मरदेखि कर्कुचासम्मको हुन्छ । यसका मुजाजति सबै पछिल्तिर हुन्छ । यो तीन रंगको हुन्छ । कम्मरमा कालो, बिचमा बुट्टे र पुछारको रातो हुन्छ । यस्तो पहिरन दाङ देउखुरीका थारु महिलामा पाइन्छ । यिनीहरूमा विवाह सानै उमेरमा गरिदिने प्रचलन छ । त्यसमा पनि अनमेल विवाह त्यत्तिकै हुन्छ । ८/१० वर्षो बालक केटाका लागि १७/१८ वर्षी वयस्क केटी खोजेर विवाह गरिदिने चलन छ । यसको मुख्य कारण काम गर्न सक्ने व्यक्तिको खोजी नै हो ।

यो जातिको मूलथलो संखुवासभा जिल्लाको चेप्वा गाविसमा पर्ने थुदाम गाउ" र तेह्रथुमको देउराली हो । यो हिमाली जनजाति हो । यहा"बाट सगरमाथा कंचनजंघा लगायत दर्जनौ हिमशिखरहरू नजिकैबाट देख्न सकिन्छ । थुदाम भन्ने गाउ"मा बसोबास भएकै कारण यिनीहरूलाई थुदामबा भन्ने गरिएको छ । यिनीहरूको मूलथलोका विषयमा प्रश्न गर्दा आफूहरू तिब्बततिरबाट बर्साई सरी थुदाममा आएको बताउ"छन् । थुदाममा सरदर तापक्रम शूल्य ड्रि्री सेल्सियस रहन्छ । यिनीहरूले आफूलाई थुदाम भोटे भनेर चिनाउने गर्दछन् । केही थुनामहरू आजभोलि थुदामबाट संखुवासभाकै गुफापोखरीमा पनि बर्साई सरेका छन् । गुफा पोखरी पनि अन्यन्तै जाडो ठा"उ हो । यिनीहरूले लगाउने पहिरनमा स्त्री, पुरुष दुवैले बख्खु, मेख्लो, डोचा आदि लगाउ"छन् भने पशुका छालाबाट निर्मित कोट पनि लगाउने गर्छन । यिनीहरूको भेषभूषा वालुङहरूस"ग मिल्दोजुल्दो हुन्छ । थुदाम भोटेहरूमा नारी र पुरुषविच कुनै विभेद छैन । यिनीहरूलाई उत्पादिन अनाजले वर्षरि खान नपुग्ने हुदा व्यापार, व्यवसाय, पशुहरू बिक्री, जडीबुटी बिक्री आदि गरेर जीवन गुजारा गर्दछन् । शिक्षाको क्षेत्रमा यो जाति अत्यन्तै पछाडि परेको छ । थुदाम जाति र सर्ेपा जातिको भाषा झन्डैझन्डै मिल्दो जुल्दो छ । शर्ेपा भाषाबाहेक तोप्केगोला र बालुङहरूस"ग पनि यिनीहरूको भाषा करिब करिब मिल्दछ । थुदामहरू बौद्धमार्गी हुन् त्यसैले यिनीहरूका हरेक संस्कारादि कर्महरू बौद्ध परम्पराअनुसार नै सम्पन्न गर्ने गरिन्छ ।

नेपालका दनुवारहरू निकै हदसम्म थारु जातिसंग निकटता राख्दछन् । भारतमा मुलथलो भएका दनुवारहरू मुसलमानी आक्रमणबाट बच्नका लागि राजस्थान, मेंवाड, राजपुताना आदि क्षोत्रकाट उनीहरू नेपाल पसेको बताउ"छन् । त्यसका साथै उनीहरू के पनि बताउ"छन् भने मुसलमाथी आक्रमणबाट बच्ने क्रममा भाग्दै जा"दा उनीहरूले जंगलमा पनि पिछा गर्दा केही समय पानीमा अलप भएको र तन्त्रमन्त्र साधनाद्वारा शत्रुलाई धपाउन सकेको बताउ"छन् ।

२०५८ सालको जनगणनाअनुसार यिनीहरूको जनसंख्या ५३२२९ रहेको छ । यिनीहरूको बसोबास मूलतः दून वा खोंच उपत्यकाका क्षोत्रमा भएको पाइन्छ । बाग्मती, कमला, सुनकोशी प्रवाहित क्षेत्र यिनीहरको मुख्य बसोबास भएको क्षेत्र हो । त्यसका अतिरिक्त बा"के र बर्दियातिर पनि यिनीहरूको बसोबास भएको पाइन्छ । दनुवारहरूको प्रमुख पेशा कृषि, मजदुरी र पशुपालन हो । फर्ुसदका समयमा माछा मार्न जाने, सिकार खेल्न जाने पनि गर्दछन् । दनुवारहरू आलौकिक र अदृश्य शक्तिमाथि विश्वास राख्दछन र तिनै शक्तिको उपासनाबाट कार्यसिद्धि गर्ने प्रयास गर्दछन् । यिनीहरू धामी, झा"क्री, तन्त्र, मन्त्रको व्यापक प्रयोग गर्दछन् ।

दरै जाति नेपालको अल्पसंख्यक जातिहरूमध्येको एक हो । अस्तित्व नै लोप हुने खालको जाति भन्दा पनि फरक नपर्ला । दरै जातिहरूको मुख्य बासस्थान भएको जिल्ला नारायणी अञ्चलको चितवन र गण्डकी अञ्चलको तनहु" हो । चितवन जिल्लाको जंगलका खोंच र खोलाका बगरहरूमा यिनीहरूको बसोबास भएको पाइन्छ भने तनहु"का दरैहरूको बसोबास मादी खोलाको किनारमा रहेको पाइन्छ । जंगलका छेउछाउ र खोलाका किनारमा बस्ने हुनाले यिनीहरूको जीविकोपार्जनको पेसा खोलाका माछा मार्नु र नदी खोलामा डुंगा चलाउनु नै हो । हाल यिनीहरूको जनसंख्या १४८५९ रहेको २०५८ को जनगणनाको तथ्यांकमा छ । दरै जातिले बोल्ने भाषा भोजपुरी, मैथिली, मगर र गुरुङ भाषा हुन् । सर्म्पर्क भाषाका रूपमा यिनीहरू नेपाली भाषालाई नै प्रयोग गर्दछन् । दरै जाति बुद्ध धर्मावलम्बी हुन् । यिनीहरूले कुलदेवतालाई मुख्य देवताका रूपमा र बनदेवीलाई घर बाहिरको मुख्य देवीका रूपमा पुज्ने प्रचलन छ ।

यो यस्तो जाति हो जसले आङ्खनै जातीय संस्कार र पहिचान भए पनि ओझेलमा परेको छ । यिनीहरूको मूलथलो, लमजुङ हिमालको काखमा अवस्थित लमजुङ जिल्लाको दक्षिणी भेग हो । लमजुङ, सिंदुरे, लर्ुर्लुङकोट, खजेगाउ", हा"डीखोला, ठूलास्वारा, भोर्लेटार, सिमलचौर, चिसुकु, नेटातान्द्राङ कान्छा आमडाडा आदि स्थान दुरा जातिको बसोबास भएको गाउहरू हुन । यिनीहरूको मुलथलो लमजुङ भए पनि तनहुको सिसाघाट, राम्चे, क्यामिन, धर्मपानी रामथुंकी, तनहु"सुर र कास्की जिल्लाको सिद्ध र पोखरामा पनि दुराहरूको बसोबास भएको पाइएको छ । दुरा जातिका पुरुषहरूले लगाउने पोसाक गुरुङ मगरहरूकै अर्थात् कछाड, कमिज, टोपी, भोटो, फेटा लगाउ"छन् भने महिलाहरूले गुनिउ", घलेक, चोलो, मजेत्रो, कम्मरमा पटुका लगाउ"छन् । यो जातिले हिन्दू धर्म मान्दै आएको छ र बुद्ध धर्मका प्रभाव यिनीहरूमा परेको पाइन्छ । दुराजातिले मनाउे मुख्य-मुख्य चार्डपर्वहरूमा दसैंतिहार, तिज पर्दछन् । साउने संक्रान्ति, कृष्णजन्माष्टमी, माघे संक्रान्ति, एकादशी, शिवरात्रि, फगूपूणिर्मा, चैतेदशैं वैशाख पूणिर्मा आदि पनि विशेष महत्त्वका साथ मनाउने गर्दछन् ।

नाचगानमा नुराजातिमा महत्त्वपर्ूण्ा र रोमाञ्चकारी नाच सटिघाटु र बाह्रमासे घाटु नाच हो । सतिघाटु नाच नचाउ"दा एकजना गुरु पनि राख्ने गरिन्छ ।

धानुक थातिको नेपाल प्रवेश भारतको राजस्थानको धनिया गाउ"बाट भएको हो भन्ने भनाई छ तापनि यिनीहरूको उत्पत्तिका सम्बन्धमा किटानीसाथ केही भन्न सकिने अवस्था छैन । यिनीहरू परम्परादेखि नै सेवकका रूपमा रहिआएका देखिन्छन र जमिन्दार खुसी पार्नुलाई नै यिनीहरूले जीवनको र्सार्थकता ठान्दछन् । धानुक जातिले परम्परादेखि नै धानखेती गर्न रुचाउने र अन्य खेतीभन्दा धान खेती नै बढी गर्ने हुनाले पनि धानुक भनिएको हो भन्ने भनाई पनि छ । यो तर्राई बासी जाति हो । यिनीहरूको जनसंख्या भारतको बिहार प्रान्तमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ । आजभोलि धानकुहरूले मण्डल लेख्ने गर्दछन् । त्यसैले कतिपय धानुकहरूले त आङ्खनै गोत्रसमेत विर्सर्ेे छन् । धानुक जातिले बोल्ने भाषा मैथिली हो, जुन नेपालको दोस्रो ठूलो भाषा हो । मैथिली भाषाबाहेक कहिले भोजपुरी पनि बोल्ने गर्दछन् । २०५८ सालका जनगणनाअनुसार धानुकहरूको १,३६,९४४ देखाइएकोमा जम्मा ७१,१८७ पुरुष र ६५,७५७ महिला रहेका छन् । धानुक जातिले छडिहार, अक्षयतृतीया, सोमबारे औसी, माघे संक्रान्ति, रामनवमी आदि पर्वहरू मनाउने गर्दछन् । धानुक जातिको मुख्य पेशा कृषि र पशुपालन हो । यो जातिमा धामी, झा"क